Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет624/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   620   621   622   623   624   625   626   627   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
та-п,  гүл-де-й-ді,  ж еміс-те-н-еді  т.т.  осылар 

тәрізді.  Б ұлар  да  ілкілерм ен  жасалу  қалпы , 

жұрнақты  болғанм ен, логикалы қ тұрғы сы нан 

келгенде сабақтылар.

Ендігі  бір  топ  -ла,  -ле  жұрнақты  сабақты- 

ларда:  мыс.: еденді сыр-ла,  шүберекті су-ла,  теке- 



мет т і өрнек-те т.т.  нені?  немен?  деген  тәрізді 

бір,  негізгі объектіні екінші бір объектімен жаб- 

дықтау,  бояу,  сырлау,  тігіп  ш ығару  т.т.  екіден 

кем емес объектілер арқылы жүзеге асатын нақты 

іс-әрекетгері жасалады.  Сөйлемде бір ғана негізгі 

толықтауышы беріліп,  өзгелері туынды түбір ет- 

істіктердің семантикасын, өзін негіздейді. Ағаіи- 

ты ара-ла (арамен  кес), шөркені балта-ла (бал- 

тамен уат),  қозаны кетпен-де, баланы таяқ-та т.б. 

осылар сияқты.

-ла,  -ле жұрнақтардың ендігі бір үлкен тобы 

сын есім негізділерге жатады.

Заттың,  бір нәрсенің сын,  сапасын өзгерту, 

басқа қалып, түр-түске ауыстыру т.т.  осы тәрізді 

етістіктер:

а) түсін өзгерту: ақ-та, қара-ла,  сары-ла;

б)  көлемін: үзын-да, қысқа-ла, үлкен-де, кіші- 

ле, домалақ-та, жалпақ-та, ірі-ле, жуқа-ла;

в) дәмін\ащы-ла, түщы-ла, түз-да, қант-та, 



тэтті-ле;

г) сапасын: жаңа-ла,  таза-ла,  кір-ле,  бүтін- 



де, жүмсақ-та, сүйық-та, қою-ла.

Ж оғары да  келтірілген  зат  есім,  сын  есім 

негізді нақты,  көз көріп,  қолмен ұстайтын объек- 

^гілері бар (тура толықтауыш), ішкі объектілі етістік 

т.т.  басқа да сөйлемде тура толықтауышын мең- 

геретін  есім  негізді туынды түбір етістіктер бар.

а) ой-ла, амал-да, айла-ла, дайын-да, даяр-ла, 

ет-те, ептеп-септеп; әзіл-де, қсиіжың-да т.т. нақты 

материалдық  заттар  емес,  ойға,  ақы лға  салып 

барып,  солардан туған  рухани  мүмкіндіктер ар- 

қылы объекті(лер)ні пайдаға икемдеу,  іске жара- 

ту т.т.  нәтижелі іс-әрекет, яғн и  етістіктер туады. 

Мыс.:  болашақты  ой-ла,  неше  түрлі  ойларды 



ойла-п,  еп-те-ген  екі емер,  әзіл-де-п  көңілімізді 

көтеретін;  бэрімізді  алдын  ала  дайындайтын; 

ақылың жетсе,  айлала мені т.т.

б) түжырым-да, сара-ла, сүрып-та, есе-ле, ти- 



янақ-та, пайым-да, нақты-ла, түспал-да, мөлшер- 

ле,  абай-ла,  екше-ле,  бажай-ла,  бақы-ла т.т.,  ой-

сана  қы зметтерінің  түрлі  көріністі  әрекеттерді 

білдіреді.

в) 


М ына  есім  негізділер:  тэрбие-ле,  жөн-де, 

тэртіп-те, бау-ла, бау-ра, бау-лы, жер-ле (көшу ма- 

ғынасында емес), сақта, мадақа-ла,  дэріп-те,  ақ- 



та,  қара-ла (түс мағынасында емес) т.т.  объект- 

ілерді рухани сана тұрғы сы нан өзгерту,  икемдеу 

етістіктерінің тобы наж атады .  Тіл-де,  боқ-та,  ба- 

лағат -т а т.т. да - осы топ сабақты туынды түбір 

етістіктерге жатады.



Кінэ тағу,  сотқа тарту,  сый,  қүрмет,  жәбір, 

зорлық көрсету сияқты осы құранды етістік мэнде- 

ріне  сай -ла,  -лсж ұрн ақты   етістіктер арқылы да 

беріледі. Лйып-та, кінэ-ла, сот-та, қүрмет-те, сый- 

ла, күіи-те, зор-ла, сондай-ақ ай-да, жетек-те, ая- 

ла,  қуғын-да,  қадаға-ла,  қорға-ла,  жүн-де, күн-де 

т.т.  субъектінің  белсенділігі  мен  объектінің бей- 

тарапты лы ғы нан  негіз болып  тұрған   белгілі  ма- 

ғы налы   іс-әрекетке душ ар етуі,  я ғ н и   объектінің 

душ ар  болуы  -  етістік  болмы сы нда  ап-айқы н 

көрінеді.  Үрыны  Кодекстің  бірнеше  бабымен  ай- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   620   621   622   623   624   625   626   627   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет