Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет623/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   619   620   621   622   623   624   625   626   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
лақ-т а, уыс-та,  шеңгел-де, тістектеп-тірнектеп 

(<тырнақта),  бауыз-да,  өңеіи-те,  ауыз-дық-та, 

мұрын-дық-та, жер бауыр-ла, бауырым-да,  еңбек- 

те,  тіс-те,  бет-те,  бет-те-с,  ж үз-де-с т.т.  мен 

қатар  -лан,  -лен  күрделі  жұрнақты:  өр  көкірек- 



те-н,  жүрек-сіз-дент.Ь.  Бұл  жоғарыда  келтіріл-

ген туынды  түбір  етістіктер  сабақты  не  салт  бо- 

луларымен  ғана емес,  тура я  ауыспалы  м ағы на- 

лары  және  әр  етістіктің  өзіне тән  семантикасы- 

мен де  белгілі  азды -көпті топ  құрап,  тіпті дара- 

лайты н  өзгеш елігімен  де  әрқайсы сы   дара  сөз 

екендігін танытады.

а)  таяқпен  соғу,  арамен  кесу т.т.  таяқ-та, 



ара-ла,  кетпен-де  тәрізді  модельдер  үлгісіндегі 

жұдырық-та, шапалақ-та, тіс-те, тіс-те-ле; соңғы 

туынды түбірлердіңсо/са-лд,  щетка-ла т.т. бір то- 

бын құраса;

б) уыс-та деген қалт а-ла, қап-та,  шелек-те, 



бөшке-ле,  вагон-дат.т. сәйкестікпен топталады;

в)  қағаз,  кітапқа бет қою  және беттерін ашу, 

аударып  қарау,  м а ғ ы н а л а р ы н ^ с т -т е д е п ; тіл ти- 

гізу,  сөгу,  балағаттауды  тіл-де;  өзгеге  сөз  бер- 

мей,  өзеурей  беруді  көк  езу-ле,  көк  езу-ле-н-іп 

т.т.  нақты лы қ та дәлдігімен  бұларға  қарағанда, 

әлдеқайда ж алпы лы қты   негізгі  түбір етістіктер- 

ден ерекшеленеді.

М ысалы: же мен іш,  т у сияқты   негізгі түбір 

етістіктерді  алайы қ.  Әдетте:  “ас  ішіп,  аяқ  боса- 

тар” ,  - дейді, дәлірек айтса: ет же-п,  сорпа іш-ті, 

сондай-ақ  нанды  же-й-ді,  шайды  іш-е-ді.  Ішкіш 

десе-ақ,  ол  адам ны ң  алкаголик  екені  түсінікті, 



жегііи  -  қы м ты рғы ш ,  суық  қалды  т.т.  м ағы на- 

ларды  білдіреді.  Ту  етістігі:  а)  ұл,  қыз  туды  де- 

генмен бірге.

б) 


ту-ыл-ды  дегеннің  орны на  да  қолданы- 

лып,  омоним етістік тобын  құрап  кетті.

Осы  ту  етістігінің  негізгі  мәні  бала-ла-у, 

дүниеге ұрпақ әкелу,  өмір,  тірш ілік жалғастыру 

деген м ән-м ағы на есім негіздерінен -ла,  -ле пара- 

пар туынды түбір етістіктер түрінде айтылып,  ма- 

ғы насы ны ң  дәлдігі,  жасалу  модельдерінің  аса 

өнімділігі ж ағы нан тілде ерекше орын алады.



Ту  етістігіне  әрекеттер  болу  былай  тұрсын, 

табиғат құбылыстарында да: ағаш жапырақ жар- 



ды,  іиешек атты дегендер: ағаш жапы-рақ-та-ды, 

гүл-де-ді,  шешек-те-ді; бұтақ-та-ды,  жүгері со- 

бық-та-ды,  егін көк-те-ді,  ет  құрт-та-ды,  шаш 

бит-те-ді т.т. жалғасады.

Ж ан-ж ануарлар,  құс  т.б.  жайлы  бала-ла, 



жұмыртқа-ла,  төл-де, қоз-да, бота-ла, құлын-да, 

бұзау-ла, күшік-те, торай-ла болып, тарала береді. 

Бұлардың  ұ л  туды,  қой  егіз  туды,  мегежін  сегіз 

лгудь/дегендегілерден еш қандай  мағы налы қ ай- 

ырмалары жоқ.  Қайта:  ит күшіктейді,  шошқа то- 



райлайды,  қой  қоздайды,  ешкі лақтайды  т.т.  бо- 

лып,  даралап,  нақты лап  көрсетеді.  Бұл  есім  не- 

гізділер салт етістік тобын құрайды.  Грамматика- 

лы қ  толы қтауыш сыз  айтылады.  Қойдан  туатын




ЕТІСТІКТЕР  СӨЗЖАСАМЫ

381

қозы ,  яғн и  туылатын объект етістікке  негіз бо- 

лып, -ла аффиксімен кірігіп, бірігіп кеткен. Тілдің 

нақты ф ам м атикалы қ корінісімен  қатар логика- 

лы қ ойдан туатын  іш кі  мәнді ж ақтары да  бар.

Көктемде  ж ер-кө к  тіріліп:  ағаш   жапырақ- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   619   620   621   622   623   624   625   626   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет