Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет622/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   618   619   620   621   622   623   624   625   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
барды пайдалан т.т.) сабақты  болып есептеледі.

д)  пюбе-ле  мен  т әбе-ле-с,  қүш ақ-т а  мен 



қүіиақ-т а-с дегендер жайлы  кейініректе арнайы 

баяндап,  грамматика мен логика т.б. тұрғысынан 

кеңірек талдау қажет болады.

е) ж ай-ға мен  ж ай-ға-с,  ор(ы)н-а мен орн-а- 



лас т.б.  да осылар тэрізді.

Барлы қ  соз табымен  түгелдей  дерлік  қосы - 

лы п ,  туынды  түбір  етістік жасауда әмбебап  -ла, 

-ле қосы м ш асы ,  оны ң  ф онетикалы қ  вариантта- 

рыны ң орны  -  ерекше.  Осы  қосымш асы сабақты 

және  салт етістік туынды  түбірлерде  арнайы  ба- 

яндау кезінде олардың лексика-семантикалық топ- 

тары да сараланады.

-ла,  -ле жұрнақты сабақты туынды түбір етіс- 

тіктер  Н .К .Д м итриев  үнемі  сабақты  етістік  деп 

түйген-ді. Түркі тілдерінің басым көпшілігінде са- 

бақты  болады деп  арнайы зерттелгендіктен, -ла,  - 



ле  қосымш алары  жайлы  пікір  де  тиянақталды. 

Сабақты , логикалы қ түрде  -  сабақты,  объектісіз 

салттуынды түбір етістік болатыны  нақтыланды. 

О ны ң  үстіне бұл ж ұрнақ  қай сөздің  қандай  нақ- 

ты  мағы насы мен  қосылаты ны және олардан ту- 

ған етістік озінің салт не сабақты лы ғы мен бірге 

қандай  лексика-сем антикалы қ мән  білдіретіні  -



380

СӨЗЖАСАМ


ертеден  келе жатқан дайын  м одель-мағы налар- 

дан өрбитіні де тілдік деректермен дәлелденді.

М ы сал ы :  д е н е   м ү ш ел е р ін ің   атау л ар ы н  

алайық: бас, аяқ, көз, құлақ, қол, тізе; өкпе, мойын, 



жанбас, тіс, тіл, жақ, арқа, төбе, жігер т.т.

Тілімізде, дәлірек айтсақ, түсіндірме сөздікте 

осылар негіз болып,  етістікке айналған: бас-та, 

аяқ-та, көз-де,  қол-да, тізе-ле,  жанбас-та,  арқа- 

ла,  өкпе-ле,  тіл-де, мойын-да т.т.  реестрлер бар. 

Бұлар,  басқа да туынды түбір етістіктердің бәрі 

атам зам аннан бері  қолданылып  келеді  (жасалу, 

ш ы ғу тектерінің бірдейлігіне қарамай),  сабақты 

немесе салт етістік болулары ж ағы н ан  айырма- 

лары  бар.

а) тізе-ле, жан-бас-та дегендері - салт, өзге- 

лері  -  сабақты;

б)  бас пен дя/сдегендердің тікелей  м ағы на- 

л ары нан  өрбігендері:  “бас  болу,  басш ы  болу” 

м әндерін  беретіндері: бас-қар мен  бас-та,  сон- 

д а й -а қ  аяқ-т а етістіктері;

в) төбесіне періп жіберу дегеннен туған  “төбе- 

л е ”  м ағы насы   кеңи  келе жалпы:  біреуді бас са- 

лы п  ұру,  ал  төбе-ле-с деген  ж ұды ры қта  т.т.  да 

білдіреді;

г)  сөзді бас-та,  мэж ілісті аяқ-т а дегендер 

“не нәрсенің де басы бар” деген тұрғыдан өрбіген;

д) тізе-ле, жанбас-та, қолтық-та, арқа-ла т.т. 

қим ы лға мекен,  орын болып жүзеге асатын етіс- 

тіктер;

е) /сездегенге: көз-ік, көз-десдегендерде (бірін- 

бірі  көру, /сөзайдын болу т.б.) тура мағы на,  мақ- 

сатты  көздеу,  нысана ету,  алысты болжау,  алыс- 

қа  көз  жіберу,  ой  таразы сы на  салу  т.т.  кең  де 

ауыспалы  мәндерді білдіреді;

ж) өкпе-ле деген ренжу, біреуге өкпесін арту, 

я ғн и   тура  м ағы налы   дем  алатын  мүше  -  өкпе 

емес,  кінә,  наз т.т.  мағы на;

з)  м ойын-да -  м ойны на  тағы лған   қы лмыс, 

кінә т .б .рас-т а-у,  м ойнына алу;

и)  қ ү ла қ-т а -н   (осыдан:  қүлақ-т а-н-ды р, 



құлақтандыру);  құлағы на  жету,  тию,  есіту,  ха- 

бардар болу т.т.  білдіреді;

к)  т іл-де -  тіл  тигізу,  сөгу т.т.  етістіктері.

Дене мүшелері жалпы денеге қатысты сөздер 

негізінде -ла,  -ле жұрнағымен туынды түбір етіс- 

тіктерге  айналғандар  көп: жұдырық-та,  шапа- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   618   619   620   621   622   623   624   625   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет