Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Есім  негізді  туынды  түбір  етістіктер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет621/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   617   618   619   620   621   622   623   624   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.1.1.  Есім  негізді  туынды  түбір  етістіктер

Бұларға етістіктер деп басқа барлық сөз тагі- 

тарынан ж ұрнақтар қосылып ж асалған туынды 

түбір етістіктер кіреді.  Мысалы: адым-да, ат-тан, 



бай-ы, бас-та, оң-да, түз-е, зор-ай, ағ-ар,  екеу-ле, 

бір-ік, іңгэ-ла, өк-ір, е-ң-іре, бақ-іии, бүк-ши, күр-жи, 

одыр-ай, ожыр-ай, тарс-ыл-да, и-ір-е-ле-ң-де, тра- 

та-та-ла,  аһ-ла,  ыс-кыр,  ыс-ыл-дыт.т.

Бұлар тіл байлығымызда өте көп жэне ғасыр- 

лар бойы  қолданылып  келеді.  Сондықтан  қазақ 

халқының қазыналы сандық  тіл байлығын түгел 

қам ты ған  10 том ды қ түсіндірме  сөздігінде  бәрі 

де  р е е ст р   со з  етіп   б е р іл г е н ,  м а ғ ы н а л а р ы  

түсіндірілген.  Етістікке  қарам а-қарсы   қойы ла, 

бәрі  бір топқа  келіп  оты рған  өзге  сөз таптарын 

және әртарап, бейтарап деп танылатын: бар, жок, 

аз,  көп т.б. да  қосуға қандай  негіз,  нендей  себеп 

бар? деген  заңды сұрақ туады.  Бұл сәз таптары - 

на жататын  бірде-бір  сөз  етістікке  ғана тән  се- 

мантика-грамматикалық қолданысқа түсе алмай- 

ды ,  я ғ н и   белгілі  рай,  ш ақ,  етістік  ж іктелу 

жүйесінің ф орма жасау,  сөздерді  байланыстыру 

т.б.  афф икстерін де,  сөз тіркестіру  қызметтерін 

де атқара алмайды.

Есім  сөзд ер  н егізінде  етістіктің   ж асалу 

мүмкіндігі  мол.  Ол  етістіктің  сөзжасам  жүйесі, 

оның амал-тәсілдері арқылы жүзеге асады.

1. Аналитикалық түрде: бас-көз бол; олай етпе, 



бүлай ет  > ойтпе,  бүйт; тарс-тарс етті; сылаң 

какты; аузын сылп-сылп  еткізіп т.т.

2.  С интетикалы қ  амалмен:  бас-та,  көз-де, 



көзік; ақ-та, аға-р, ак-ай, ак-шаң-да, ак-ыр-ай, алс- 

ыр-ай; кең-і,  кең-ей; кіші-р,  кіші-р-ей; сек-ек-те, 

сек-ең-де,  сек-ір.

3.  Осы екі амал аралас келіп: бір-бір-ле, мың- 



мың-да; жаз  -  ж ай-ла;  той  той-ла;  тістекте- 

тірнекте т.т.

70-тен астам  негізгі жұрнақтар, олардың 200- 

ге тарта фонетикалық варианттары  қосылып, ту- 

ынды түбір етістіктер  жасалған  мол тілдік ф ак- 

тілердегі  алдымен  көзге түсетін де,  ауызға алы- 

натын да -ла,  -ле қосымш алы лар болады.  С он-

ды қтан  қазақ  тілінің  есім  негізді  туынды  түбір 

етістіктер де озге туыс түркі  (якут, өзбек,  қы рғы з 

т.т.)  гілдері  тәрізді  осы  қосымш алы  түрлерінен 

бастап  арнайы  зерттеліп,  монография  кітап  бо- 

лы п,  ж ары қ  көрді.  Махмуд  Қаш қаридің  “Л ұғат 

ат  тү р к ”  еңбегінің  негізі,  ғы лы м и -теори ялы қ 

тұж ырымдары ның  да  -ла,  -ле аффиксті  туынды 

түбір етістіктерге арналуы  - осының дәлелі.

Етістік ж асаған алғаш қы   сатысында -ла,  -ле 

бұдан  басқа да ж ұрнақтар туынды  түбір  етістік- 

тердің,  сон дай -ақ  негізгі  түбір  етістіктердің  де 

сабақты  немесе салт болуы жалпы етістіктер үшін 

қатып  қалған сипат емес екенін  көрсетеді.  Олар 

бірі екіншісіне ауысады.  Бұл  процесгі жүзеге асы- 

ратын етістіктің етіс категориясы,  осы  категория- 

ның қосымшалары.

Мысалы:  а) кір жу, қол жу,  еденді жу дегенде, 

ж у-  сабақты  етістік;

б) кір ж у-ыл-ды,  еден ж у-ыл-ды дегенде  -ыл 

аффиксі  үстеліп  салт етістікке айналған.

в)  үйді ақ-т а,  еденді сыр-ла  сияқты   туынды 

түбір етістіктер сабақты.  Олар: үй ақ-та-л-ды, еден 

сыр-ла-н-ды дегенде салт етістікке айналған.

г) үй-лен,  пайда-лан тәрізді  екеуі де  зат есім- 

нен,  екеуі де  б ір-ақ түрлі  -лан,  -лен  қосымш асы 

туынды  түбір  етістік.  С оған  қарамай, үй-лен де- 

гені  - салт та, пайда-лан дегені  (ақшаны пайдалан, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   617   618   619   620   621   622   623   624   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет