Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет620/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   616   617   618   619   620   621   622   623   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
378

СӨЗЖАСАМ

сам ды қ  құдіреті  -  осында.  Ойын  мен  ойн-а,  ою 

мен  ою -ла,  кең  мен  кең-ей,  көз  бен  көз-ік,  көл 

мен  к ө л-к і  т.т.  алғаш қы лары н  соң ғы   ж ұрн ақ- 

тыларымен салыстырып, айырмаларын анық бай- 

қауға болады. Тума түбірлері - есімдер  (одағайы 

да бар).  С о ң ғы  ж ұрнақты ларды ң  бәрі, я ғ н и  ту- 

ынды түбір етістіктер.  Енді олардың кез келгені 



сен  жіктеу  есімдігімен:  сен  ою  оюла;  сен  аһла, 

үһле; сен ойна т.т.  болып,  етістіктің бұйрық рай- 

ын  жасайды .  Б ұйры қ  райдың  түбір  етістікпен 

сәйкестік қасиетіне ие болып, олар одан әрі: ойна- 

лса, ойна-шы, ойна-саңшы, ойна-сайшы, ойна-ңқыра, 

ойна-й  қой,  ойна-й  сал,  ойна-й  түс,  ойна-п  қал 

сияқты  күрделі тұлғаларды, сондай-ақ, ойна-ды, 



ойна-ма-ды,  ойна-ған-ды, ойна-й-мын,  ойна-са-қ, 

ойна-ма-й-тын-сыңдар т.т. етістікке тән сан қилы 

семантика мен грамматикалық мағыналарды бе- 

реді.

Тіл білімінде аллосем, алломорф т.б. термин- 



дер  бар.  Бұларды  кейбір  мамандар  озара  си н о- 

ним деп те таниды. Әрқайсысын дербес термин- 

дерге ж атқызатындар да ж оқ емес.

Аллосем деп, бір морфеманың (қосымшалар- 

ды ң)  көп  мәнділігін  айтса,  алломорф   деп,  бір 

морфеманың (әрине қосымшалар, аффикстердің) 

фономорфологиялық коп варианттығын айтады. 

Біз де,  негізінен осы түсінікте қолданамыз.

Туынды  түбір  етістіктер  ж асайты н  етістік 

ж ұрнақтары ны ң саны  кімді де болса,  қы зы қты - 

рады.  Туынды түбір  етістіктерге арналған зерт- 

теулерде:  олар  әдетте  “фонетикалық вариантта- 

рымен қоса,  екі жүзден асады” .

1. 


Туынды  түбір  етістік ж асайты н ж ұрн ақ- 

тарды ң  бәріне  бірдей  ортақ  м ағы налары   бар. 

Олар:

А:  а) мейлі етістіктен жасасын,



ә) өзге сөз таптарынан жасасын  (бай-ы; м ін- 

гес,  қу-ала,  қу-дала, жыл-жы, ер-т) лексикалы қ 

(әрқайсысы дербес лексемалар есепті),  семанти- 

ка-грам м атикалы қ  (бұйыру,  2-ж ақ жекеш е,  ар- 

найы түрі,  келер ш ақ, болымды т.т.) көп мағы на 

береді.

Б: жұрнақтар: -а,  -ы,  -қ,  -к т.б. жеке-дара бір 

ғана фонемадан немесе -ла,  -не,  -жы (әрине шарт- 

ты түрде) тәрізді екі-ақ фонемалы, сондай-ақ 3,4, 

одан  да  кеп  дыбысты  құрамдылары  бола  ма  - 

бәрібір  олар  сингармонизм   заңы на  бағынады . 

Ө здері  қосы латы н  түбірлердің  жуан  немесе 

ж іңіш ке  буындылығы (сан-а,  сын-а,  м ін-е; сыр- 



ла,  бір-бір-ле),  сондай-ақ түбір  соңы ндағы  ды - 

бы сқа да  үйлесіп  (тап-та,  еп-те; қол-да,  ж ол- 



да; қиу-ла,  кеу-ле) т.т.  бір жұрнақтың озі “мынау

-  негізгісі,  мынау - соны ң ф онетикалы қ вариан- 

ты ” деуге келмейтін, бірнеше түрлі фономорфтар 

тобы нантұрады .  Олардың саны кемі  - екеу (-а,  - 



е; -ы,  -і), болмаса үшеу (-с,  -ыс,  -іс), не тортеу (-ка, 

-ке; -ға,  -ге), бірсыпырасы  -  алтау (-ла,  -ле;  -да, 

де; -та,  -те) болады.  Осыларды алломорфты мор- 

фемалар дейміз.

Жалпы созжасам проблемаларына, сондай-ақ 

оның негізгі амалдары  - синтетикалық және ана- 

литикалы қ  етістіктермен  байланысты:  телефон 

соғу мен телефон-дау, көмек көрсету мен комек- 

тесу, тамақ беру мен тамақ-тан-дыру, жүре түсу 

м ен жүр-іңкіреу т.т.  бірі аналитикалы қ,  екіншісі 

синтетикалық озара мағыналас етістіктерді сино- 

нимдік қатар есепті тану бар.  Етіс категориясына 

енетін  “дастархан  ж аз-ы л -д ы ”  дегендердегі  мен 

“ауруынан ж аз-ы л-ды ” ,  “ашуы  кетіп, жазыл-ып, 

жадырады” тағы сы н тағы лар да - озара омофор- 

малылар.


ж аз-ыл-ды  -  ы ры қсы з  етіс;  адам  жайдары- 

ланып,  жазылды  -  оздік  етіс.  Әсіресе  -с,  -ыс,  -іс 

аффикстілер,  масалы: тігісін жатқызу (зат есім), 



бәс  тігісті  (ортақ  етіс),  көшет  тігісті  (кош ет 

оты рғы зы сты ) көмектесу т.б. лар да омоформо- 

лар қатарына жатады.

Әл-сіреу м ен эл-сіз-дену,  қан-сырау мен қан- 

сыз-дану,  сондай-ақкая-к:/ мен көл-де,  аз-ырқану 

м ен аз-сыну,  іиол-іркеу м ен шөл-деу,  қызығу мен 



қызық-тау,  үз-аю  м ен үз-ару,  и-ілу мен и-л-іг-у, 

соп-аю мен соп-ию т.т. түбірлес, жұрнақтары бас- 

қа-басқа  (бәрі де етістік жасайтындар) екендігіне 

қарамай  м ағы налас  болып  келеді.  Бұлар  -  аф- 

фикстердің синонимдік қатарына жатады.

Тілімзде  қолданы лы п,  кәдеге  асып  жүрген 

қимыл атауларын:

1.  Негізгі  (тума) түбірлер;

2.  Туынды  (жасалынды)  етістіктер  деп  екі 

үлкен топқа болеміз.  Бірінші топтағылар  еңбектің 

“созжасам” саласында создік қор, я ғн и  созжасам 

орбитін  ұйытқы  есепті  пайдаланылады.  Соны ң 

озінде етістіктен етістік туатын топ құрайды.

Екінш і  топты  т  у  ы  н  д  ы  (түбір  емес) 

етістіктер дедік.  Өйткені олардың ішінде: жыр-т, 



ер-т, әуеле-т-іп (ән салса), қүйын-да-т-ып, боран- 

да-т-ып (бор+н+да+т) дегендермен қатар: қайт- 

па-с (қайсар),  жүрек ж алға-у,  өйткенше,  айтып- 

айтпай, өлдім-талдым, тістектеп-тірнектеп, алып 

бару (<апару),  алып келу (Уәкелу),  тіл қатпау, та- 

биғаттары тума етістіктерден озгеше қимыл атау- 

лары   да  -  коп.  Бұл  екін ш і  топ  -  сөзж асам  

тәсілдерінің тілдегі  қалыпты  нәтижелері.  Ш ығу




ЕТІСТІКТЕР  СӨЗЖАСАМЫ

379

тегі, жасалу жолдары, дербестік те тұлғалық тәу- 

елділік т.б. ж ақтарын бұларды сөзжасамның ак- 

сиом аға  айналған  екі  улкен  салаласы на  сайып 

танылады:

1)  Туынды түбір етістіктер.

2)  Күрделі құрамды туынды  етістіктер.

Туынды түбір етістіктер: а) етістікжэне ә) есім

негізді болып, өз ішінде екі үлкен топ  құрайды.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   616   617   618   619   620   621   622   623   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет