Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Болжалдық  сандардың  синтетикалық  тәсіл



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет615/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   611   612   613   614   615   616   617   618   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5.6.1.  Болжалдық  сандардың  синтетикалық  тәсіл 

арқылы  жасалуы

Қ азақ тілінде  болжалдық  сан  есім  жасаушы 

көрсеткіш тер  ретінде  төм ендегі  қосы м ш алар 

көрсетіліп жүр:

1. 

-дай,  -дей,  -тай,  -тей қосымш а есептік сан 

есімге ж алғаны п, оған болжал  мағы насы н  қоса- 

ды:  а лп ы с т а й ,  м ы ң д а й ,  ж үздей.  М ы сал ы : 

Үйшіктердің  саны  он  бестей  (Сейфуллин).  Сол 

кезде ол үйде мың жарымдай жылқы,  екі-үш мың- 

дай  қойы  бар  екен.  М ектепте  төрт  жүз  елудей 

бала  окуы керек (М ұқанов).  Келтірілген  мысал- 

дардағы  он бестей,  мың жарымдай,  екі-үш м ы ң- 



дай,  төрт жүз елудей дегендердің ешқайсысында 

заттың  нақты лы   саны  айты лм аған,  бұлардың 

бәрінде  аталған  санны ң  шамасында,  соған  жа- 

қы н деген  ұғым  бар.  Бұдан  ш ы ғаты н  қоры ты н- 

ды болжалдық сан жасаушы морфема негіз сөздің 

мәнін өзгертіп тұр.  М ұнда сөзжасамға негіз бол- 

ған есептік сандардың м ағы насы  өзгеріссіз қал- 

ған ж оқ,  сонды қтан да бұның сөзж асам ға жата- 

тын  құбылыс екені күмэнсіз.

Тіліміздегі бұл морфеманың негізі сын есімнің 



-дай,  -дей, -тай,  -тей жұрнағы деп танылады. Сын 

есімде  бұл  қосы м ш аны ң  салыстыру м ағы насы н 

беретіні белгілі: таудай, үйдей,  қақпақтай, темір- 

дей т.б. Ал  болжалдық сан есімде оның салысты- 

ру м ағы насы нан ныш ан  қалмаған.  Осы  м ағы на- 

лы қ ерекшеліктің өзі бұл көрсеткіштің тіліміздегі 

сан есімнің құрамында сөзжасам морфемасы бо- 

лып  қалыптасқанын  көрсетеді.  Бұл  қосымш а тек 

бір сан есіміне ж алғанғанда  ғана,  өзінің сындық 

ерекшелігін сақтап, одан сын есім жасайды. Бірдей: 



бірдей  адамдар,  кітап  сөрелерінің  биіктігі  бірдей 

т.б.  Тағы   бір  ауытқу  осы  қосы м ш аны ң  -лей  ва-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   611   612   613   614   615   616   617   618   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет