Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 .6 .  Б О Л Ж А Л Д Ы Қ   С А Н Д А Р   С Ө З Ж А С А М Ы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет614/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   610   611   612   613   614   615   616   617   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5 .6 .  Б О Л Ж А Л Д Ы Қ   С А Н Д А Р   С Ө З Ж А С А М Ы

Объективті өмірде зат,  құбылыс атаулының 

барлы қ уақытта  саны,  мөлшері  ан ы қ  бола  бер- 

мейді, сөйлеушіге заттардың саны  нақтылы бол- 

мағанда,  оның шама,  мөлшерін болжалдап  қана 

айту тілде  кең орын алады.  Осымен байланысты 

тілде  бол ж алд ы қ  сан  есім дер  к а л ы п тас қ а н . 

Тіліміздегі  болжалдық сан  заттың,  нәрсенің са- 

нын дәл,  нақты білдірмейді, тек ш амам ен,  бол- 

жалдап қана оның сан мөлшерін білдіреді.  Мұнда 

болжалдық санның жасалуына негіз болған сан- 

ды қ  ұғы м   нақтылы  өз  м ағы насы н  сақтай  ал- 

майды,  ёйткені  заттың  саны  болжалдық  санға 

негіз болып тұрған есептік саннан  арты қ болуы 

да,  кем  болуы  да  мүмкін.  М ысалы:  Қүдасының 

аулына  Үлжан отыз шакты кісімен келген (Әуе- 

зов). Б ұл екеуінің елі жақын,  30-40 шақырымдай 



ғана жерде (М ұқанов). Бір сиырдан бес-он литр 

сүт алғанша, жиырма-жиырма бес литр сүт алса, 

бір  гектардан  бес-он  центнер  астык  алғанш а, 

жиырма-ж иырма  бес центнер  астық  алса  ішті 

жара м а? (Ғ.М ұстафин).

Келтірілген  мысалдарда отыз шақты кісіде- 

генде кісінің нақты саны отызға жетпеуі де, отыз- 

дан  арты қ болуы да  мүмкін.  Сонда отыз шақты 

дегендегі  отыздәл өзінің сандық мәнінде тұрған 

жоқ.  Сол  сияқты   оты з-қы ры қ  дегенде  де  нақ- 

тылы  сан  31,  32,  34,  37,  41  сияқты   осы  сандар-

дың  м аңы ндағы   нақтылы  бір  сан  екені  сөзсіз. 

Бірақ  оны  сөйлеуші  дәл  білмейді.  Сонды қтан 

о ты з-қы ры қ дегендегі сандар осы  мөлшерде де- 

генді  ғана білдіреді.  Қалған мысалдардағы бес-он, 

ж иырма-жиырма бесдегендерде де дәл ж оғары - 

дағы  жағдай.

Сөйтіп, болжалдық сан  есімдерде  нақты сан 

мөлшер ұғымы жоқ,  абстракты сан  мөлшер ұғы- 

мы  бар,  бұл  оны ң есептік саннан  негізгі  м ағы на 

айырмашылығы.

Болжалдық сан есімдер тілімізде өте жиі қол- 

д а н ы л а д ы ,  о н ы ң   ж асалу  ж олы   ж а ғ ы н а н   да 

мүмкіндігі  өте  мол.  Оларды екіге топтауға бола- 

ды,  болж алдық  сан  есімдер  синтетикалы қ  және 

аналитикалық тәсіл  арқылы жасалады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   610   611   612   613   614   615   616   617   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет