Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 .5 .  Т О П Т Ы Қ   С А Н Д А Р   С Ө З Ж А С А М Ы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет612/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   608   609   610   611   612   613   614   615   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5 .5 .  Т О П Т Ы Қ   С А Н Д А Р   С Ө З Ж А С А М Ы

Топтық сан есімдерде көне замандардан келе 

ж атқан  -ер  ж ұрнағы   бар.  Бұл  ж ұрнақ  арқылы 

қазақ тілінде  бірер деген ж алғы з сөз  ғана жаса-

лады.  Бірақ  бұл  ж ұрн ақ  басқа  түркі  тілдерінде 

қазақ тіліндегіден әлдеқайда өнімді қызмет атқа- 

ратыны  байқалады.  Осы  ж ұрнақты ң  бірсыпыра 

түркі тіддерінде -ар,  -әрды бы сты қ варианттары- 

мен  қатар  -  сар,  -  сер,  -шәр  варианттары да  бар. 

Олардан татар,  баш құрт, түрік,  қарақалпақ,  гага- 

уз,  қарачай-балқар тіддерін атауға болады. Ал осы 

қосы м ш аны ң  бұл  тілдерде  қолданылу  ж айы на 

келсек,  қазақ  тілінде  топты қ  сан  есімнің  -ер 

қосы м ш асы   арқы лы   жасалуына ж алғы з  бір  сан 

есімі ғана негіз болса, басқа түркі тілдерінде топ- 

ты қ  санға  негіз  болатын  есептік  сандар  біздің 

тіліміздегідей санаулы  емес,  ол тілдерде бұл  ма- 

ғыналық топ біздің тілімізден өнімді.  Кейбір түркі 

тілдерінде осы қосымш алар арқылы онға дейінгі 

есептік саннан,  ал кейбіреулерінде оннан кейінгі 

күрделі сан ға да ж алған ы п , олардан топты қ сан 

есім жасайды. Түркі тілдерінің басым көпшілігіне 

тән  бұл  қосы м ш ан ы ң  қазақ тілінде бір  ғана ды - 

быстық варианты ж әне бір сөзде  ғана сақталып, 

ол көнерген өнімсіз аффикске айналған және оның 

ешқандай топтау мағы насы сақталмаған.

Қазіргі  қазақ тілінде  топты қ  сан  есім  жаса- 

латын негізгі  көрсеткіш   ш ы ғы с септікж алғауы . 

Ол есептік сан ға қосы лғанда,  синтаксистік қы з- 

мет  атқарм айды ,  есептік  санды  сөйлемде  басқа 

сөзбен  байланы сты ру  қы зметінде  емес,  есептік 

санға топтау мәнін қосады. Мысалы: Күніне үштен, 



төрттен  бордақы  сем із  қойларды  сойғызып, 

үйіткізеді (Әуезов).  Сикорский жігіттерді жиыр- 

мадан топтап бөле бастады (М үсірепов).

Қайталама қос сөзден тұратын болжалдық сан 

есімдерден  ш ы ғы с септік жалғауы  арқылы топ- 

ты қ сан жасалады.  Мысалы: Әлти жалшыны екі- 



ден-үштен  емес,  елуден-алпы ст ан  жалдайды. 

(М ұқанов). Ж үз-ж үзден  шоғырланып  аттанған 



жігіттер...

Топтау саны, топтау ұғымы сан есімнен кейін 

тіркескен өлшем мағынасындағы га, кг;метр, пүт, 

литрт.б.  сөздерде ш ығы с септік жалғауы қосылу 

арқылы  да  жасалады.  М ысалы:  Алдағы  жылда 



гектарына 200 центнерден астық аламын (Мұста- 

ф ин).  Гектарынан  жүз  жиырма  бес  центнерден 



алғанда,  тары басын көтере алм ай күлап калған 

(Мұстафин).

Морфологиялық құрамы жағынан топтық сан 

есімдер де дара және  күрделі болады.  Бұл топтық 

сан  есімдердің  ж асалуына  негіз  болған  есептік 

санның дара және күрделі болуына байланысты. 

М ысалы: он  + нан,  жүз  +ден,  жиырма бес+тен, 

жүз елу+ден,  алпыс үш+тен,  екі жүз елу алты + 

дан, бес-бес+тен,  он-оннант.б.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   608   609   610   611   612   613   614   615   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет