Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет611/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   607   608   609   610   611   612   613   614   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
374

СӨЗЖАСАМ

лады .  М ы сал ға  татар,  б аш құрт,  қ а р а қ а л п а қ  

тілдерін  келтіруге  болады.  Сонымен  бірге басқа 

түркі тілдерінде ол қосымшаның -ав,  -ов,  -ев,  -гу, 



-игу, оо,  өө сияқты дыбыстық варианттары  кезде- 

седі.  Б ірақ  қандай дыбысты қ  вариантта  қолда- 

нылмасы н  олардың түп  негізі бір.

Ж и н ақты қ  сан  есім  де  -  көне  түркі  тілінен 

келе ж атқан сан есімнің м ағы налы қ тобы.  Оны 

академик А.Н.  Кононовтың мына сөзінен көруге 

болады:  “Ж и н а қ т ы қ   сан  есім  -  заттан ған   сан 

есімдер  есептік  сандардан  ж и н ақты қ  -  көптік 

көрсеткіштер арқылы жасалады:

1)  -бун,  -гун 2)  -б/г  + -н қосы м ш асы  ескерт- 

кіште бір мысалда ғана кездеседі:учагун (үшеуі). 

“ Қ ұдатқу  білікте”  (XI  ғ.)  бұл  ф орм а  аны қтау- 

ы ш ты қ  қы зметте  қолданылады.  Әрі  қарай  бұл 

қосымш аның фонетикалық дамуы мына жолмен 

өткен:  -бун  >  -бу  >  -  бі  >  -б  >  -у,  - у.

2) -н қосымшасы =  бун қосымшасының құра- 

мындағы жинақтық, көптікмағыналы көрсеткіш, 

ескерткіш те ж алғы з екін ара (екеуінің арасында) 

деген мысалда ғана кездеседі”  (Кононов).

О рхон  жазба  ескерткіш інде  ж и н ақты қ  сан 

есім  “-агу,  -егу: учегу "ж ұрнағы  арқылы жасала- 

ды  .


Ж инақты қ сан есімнің қазіргі түркі тілдерін- 

дегі тағы  бір ерекшелігі оның қанш а санға тара- 

уына байланысты.  Көпшілік түркі тілдерінде та- 

тар,  баш құрт,  құм ы қ  тілдерінде  бірден  о н ға 

дейін ж инақты қ сан есім жасалады.  Сөйтіп, түркі 

тілдерінде ж и н ақты қ сан  негізінен  бірден  о н ға 

дейінгі  сан ға қатысты,  бірден о н ға  дейінгі сан- 

дар ж и н ақты қ санны ң жасалуына негіз болады. 

Ол көне замандардан басталып, күні бүгінге дейін 

қолданылып келе жатқан тілдік құбылыс.

Ж и н ақты қ санны ң өзі ж асалған есептік са- 

нынан айырмасы  - олардың зат есімнің алдынан 

келіп,  оны анықтаушы сөз ретінде тіркеспеуінде. 

Бұл  қасиет басқа түркі тілдеріне де ортақ. Ал жи- 

нақтық сан есімдердің зат есіммен тіркеспеуі оның 

озінің затгық ұғымды  білдіруімен,  заттық мағы- 

насымен байланысты. Ж инакгық сан есімнің жи- 

нақтық, заттық мәнін оның түрленуі де растайды. 

Ж инақты қ  сан  есім  зат  есім  сияқты  түрленеді. 

Әсіресе, тәуелдік, септік жалғауларымен жиі түрле- 

неді, сөйлемде де түрлі орында қолданыла береді.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   607   608   609   610   611   612   613   614   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет