Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет600/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   596   597   598   599   600   601   602   603   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
368

СӨЗЖАСАМ

тұрған морфема, түбір алпыс, жетпіс, сексен, токсан 

сандарының жасалуына да  негіз болған. Тек бұл 

түбірлер қазіргі тілдерде жеке соз ретінде қолда- 

нылмайды ,  бұл,  әрине,  -ты  -ті,  -ыз  -із  қосы м - 

шаларының қандай мағыналы сөзден алты, жеті, 



сегіз,  тоғыз  сандарын  ж асағаны н  дәл  айтуға 

мүмкіндік бермейді.  Бірақ бұларды осы сан атау- 

лары н  ж асаған  қосы м ш а  деп  қарауға  қайш ы 

емес.  Сондықтан сан есімдегі  нақтылы сан атау- 

ын жасаушы қосымша дегенде тек осыларды  ғана 

атауға болады.

Ал сан  есім сөзжасамындағы  синтетикалы қ 

тәсіл  негізінен сан есімнің м ағы налы қ топтарын 

жасайтын қосымшалармен байланысты.  Сондық- 

тан  сан  есімнің  сөзжасам  ж ұрнақтары   м ағы н а 

ж ағы нан да басқа сөз таптарынан ерекшеленеді, 

өйткені олар мағы на түрлендіруші  қосымшалар- 

ға жатады.  М ұнда негіз сөз де,  негізді  сөз де бір 

сөз  табына  жатады.  Сан  есімнің  синтетикалы қ 

тәсіл  арқылы  жасалуында  негіз  соз  де,  негізді 

сөз де тек сан есімге жатады.  Соны мен  бірге сан 

есім  ж ұрнағы   арқы лы   ж асалған  негізді  сөздің 

мағынасында негіз созде ж оқ үстеме м ағы на бо- 

лады .  М ысалы:  Олар  т өрт еу-ақ.  Ж ет еудің 

кемтігін жаба ала лш ?(М ұстаф ин).  Келтірілген 

мысалдағы  синтетикалы қ тәсіл  арқы лы   жасал- 

ған сан есімдер:төртеу, жетеу.  Бұлардың жаса- 

луына негіз болып тұрған сан есімдер: төрт және 



жеті.  Төртеу жэне жетеу сандары н ы ң  м ағы - 

насыңда негіз сөздердің (төрт, жеті)  мағынасын- 

да ж оқ ж инақты қ-затты қ м ағы на бар.  Бұл  үсте- 

ме мағына негіз сөздегі төрт, жетісандық ұғым- 

ның  үстіне  қосы лған.  Сонда  негізді  сөздің  ма- 

ғынасы негіз сөздің мағынасынан кеңігені көрініп 

тұр.  Сөзжасам  теориясы   бойы нш а  қаш ан  да 

негізді  сөздің  (производная  основа)  м ағы насы  

негіз сөздің  (производяш ая  основа)  м ағы насы - 

нан  кең болуға тиісті.  Төртеу,  жетеу сөздерінің 

м ағы насы  осы теорияны  растап,  оған  сай  келіп 

тұр.  Реттік  сан н ан   мысал  келтіріп  көрейік: 



Екіншісі - жан (М ұстаф ин). Қызым бірінші клас- 

та оқиды (М ұқанов).  Осы мысалдардағы бірінші, 

екінші деген  реттік сандар  бір,  екі деген  есептік 

саннан  жасалған  негіз сөз.  Негіз сөздердің  (бір, 

екі) мағынасына негізді сөздерде (бірінші, екінші) 

р е тт ік   м а ғы н а   қ о с ы л ғ а н .  Н егізді  сөздерде 

(бірінші, екінші) негіз сөздердің мағынасы және 

реттік  м ағы на  бар.  Реттік  м ағы на  -  негіз  сөзге 

үстелген, қосылған мағына. Сөйтіп,  негіз соз бен 

негізді сөздің мағынасы тең емес болып  шықты. 

Ол  -  заңды  құбылыс.  Келесі  бір  мәселе  синте- 

тикалы қ тәсіл  арқылы  жасалған  сан  есімдердің

бәрінде санды қ  ұғым  озгеріп,  екінші бір санды қ 

ұғым жасалмайды.  Төртеу,  жетеу,  біріншідеген- 

дердің бәрінде негізгі сандық ұғым өзгерген жоқ, 

оларға  үстеме  м ағы на қосылды, лексикалы қ ма- 

ғы на түрленді.  М іне,  бұл  -  сан есімнің синтети- 

калы қ  тәсіл  арқы лы   жасалуының  өзіндік  ерек- 

шелігі.  С онды қтан да біз сан есімнің синтетика- 

лы қ созжасамы лексикалы қ мағынаны түрленді- 

руші,  құбылтуш ы  топқа  жатады  деп  санаймыз. 

Ал осыған орай сан есімнің синтетикалық сөзжа- 

самы арқылы сан  есімнің есептік сандардан басқа 

м ағы налы қ топтары жасалады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   596   597   598   599   600   601   602   603   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет