Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет6/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
АЛҒЫ  СӨЗ

7

Бұл  сияқты   лингвистикалы қ  табиғаты  өр 



түрлі дәрежеде күңгірт тартқан ескіліктер тілдің 

жалпы  қай  деңгейінен  де  кездеседі.  М ысалы, 

тіліміздегі бір ғана мына дерекке сәл көңіл  қойы п 

көрейік.  Үй  сыртында  Абай  мен  Баймагамбет 



мініп келген траитенкенің дәртесі қайырулы түр 

(Әуезов).  Осындағы дәрте лексемасы ның грам- 

матикалық статусы туралы кімнің де болса салған 

жерден  пәлен  деп  кесімді  бір  пікір  айта  қою ы 

екіталай.  Оның сезжасамға қатысы бар-жоқтығы 

тіпті ойына да келмейді.  К оңілін тек дорте лек- 

семасы ны ң затты қ сипаты  аудара береді.  Ш ын 

мәнінде,  кейбір  түркі  тілдерінің  деректері  бүл 

сөздің  л и нгвистикалы қ  табиғаты ны ң  тікелей 

с о зж асам   м ә с е л е с ім е н   б а й л а ң ы ст ы   е к е н ін  

корсетеді.  М ысалы,  мына  бір  тілдік  айғақтар: 

т урт а-  оглобля;  уйг. тат.,  башк. тәртә,  кирг. 

тарта,  казах.т ә р т е - оглобля. Древнее причас- 

тие от турт тянуть  (В.Г.Егоров).

Келтірілген  д еректен   қазіргі  біраз  түрік 

тілдерінде “оглобля”  үғы м ы н білдіретін т урт а/ 



тарта/т орт ә/т орте атауының турт/тарт/торт 

етістігіне -а /о /е  форманты жалғану арқылы жа- 

салғандығы айқы н аңғарылады.  Бірақ бүл жер- 

де В.С.Егоровтың оны, яғни турта/тарта/тор- 



то/торте  ф ормалары н  коне  есімше  (“древнее 

причастие”) деп қарайты нды ғы көңіл аударады. 

Көңіл аударатын себебі,  аталмыш етістік түлға- 

лар бүл тілдерде қазір көсемше ретінде сипатта- 

лады.  Борінен де маңыздырағы - өсы талданыл- 

ған  тіл  деректері  тоғы сы нан,  контекстен  түрлі 

ой туындайды:  қазіргі кезгі лигвистикалы қ дос- 

түрде созтүрлемдік ф орм ант саналатын т урт а/ 



т арт а/т әрт о/т орт едегендердің  с о ң ы н д а ғ ы

-  а /о /е   қосы м ы   ертеде  созж асам ды қ  қызметте 

қолданы лған  ба,  әлде  осы  күнгі  созтүрлем  мен 

созжасам форманттарының ара жігі дол қазіргідей 

жете ажырай  қоймаған, бірінің орнына тіпті бірі 

жүрген,  яғни  кейбір  созтүрлемдік  ф орм аны ң 

созжасамдық қы зм ет атқарған ауыспалы-аума- 

лы дегендей де бір кезі болған ба? Осы тоңіректі 

ойға, сондай-ақ м ы на бір тіл деректері де жете- 

лей түседі.

Жалығуды  поледен 

Ж үрт  үмытты  біржола.

Ш ынымен  тамам  ел,

Кете  ме  екен  ит  бола  (Абай) 

немесе:

Алдымызда  корінгеп  - 

Балапанны ң  таулары.

Артымызда  корінген  - 

Үргеніш тің  аңғары.

Енді  бізге  күн  қайда

Қ а й т ы п   с о г а н   б ар га л ы  

(Ж ү с іп б е к   пен 

Ахметбектің  айтысы).

Қолы мда  бір  қамш ы м  бар  бүлдіргелі,

А йтайы н  мен  бір  созді  күлдіргелі.

О риы ң нан  әрі  отырган,  бермеп  отыр,

Қ олы м да қармагым  ж оқ ілдіргелі (Халық олеңі).

Осы  үзінділерде коңіл аударғалы отырғаны- 

мыз  -  Кете ме екен ит  бола,  Қайтып  соган бар- 

галы жоне қолымда қармагым жоқ ілдіргелі дейтін 

олең жолдары.  Бүдан да нақтырағы: бола,  барга- 



лы м ен шдіргелі етістік формалары.  Бүлардағы  - 

а,  -галы(-гелі)  формалары  өдетте  косем ш енің 

корсеткіш і ретінде сипатталады.  Б ірақ олар бүл 

келтірген ж оғары дағы   о л ең   ж о л д а р ы н д а   -ып, 

-атын(-етін) түлғалары  қызметінде  қолданыл- 

ған.  Сонда қалай: тілдің алыс, ертерек кезгі даму 

тарихында кейбір грамматикалық категориялар- 

д ы ң  орқай сы сы н ы ң  озіндік статусы жете дара- 

ланбаған, сараланбаған болу керек, содан барып 

оларды ң бірінің орнына екінш ісінің қолданған 

кезі болған-ау деген ілгерідегі күдік-күмоніміздің 

ш ы іщ ы ққа айналғаны  ма?

М үны   былай  қойғанда,  сол  іш  күдігімізді 

тағы  м ы на  бір  тіл  дерегі  одан  орі  терендете 

түседі, яғни жоғарыдағылар торізді жеке соз фор- 

м алары ны ң  озара  алмасуы,  мысалы ,  мына  бір 

үзінділерден  де  ай қы н   корінеді.  “Ханым  -  сен, 

қараіиың  -  мен"  десем  дегідей  кісім  озің  екенсің 

(Әуезов). Абай ага,  Кокбай қаіиса қаиіқыдай екен 

(Сонда).  А йтайы қ  деп  оты рғаным ыз  мүндағы 

десем  дегідей,  қашса  қаиіқыдай конструкцияла- 

ры туралы.  Бүл  конструкциялар тілімізде  қазір 

т е к “десе дегендей”, “қаш са қаш қандай” түрінде 

ғана  жүмсалады.  Ал  Әуезов  ш ығармаларында 

бүлар  қазіргі  дағдылы  қолд ан ы м н ан   мүлдем 

озгеше  түрде,  яғни  аталмыш  екі  конструкция- 

ны ң  соңғы  сыңарларындағы  -гі(-қы)  түлғасы 

е с ім ш е н ің   осы   к ү н г і  ү й р е н ш ік т і  -га н (-ге н ), 



-қан(-кен) корсеткіш інің орны на қолданылған. 

Б үған   қ ар аған да  түркі  тілдерінде  ертеректе 

есім ш енің коне -қы(-кі),  -гы(-гі) форманты бол- 

ғанға  үқсайды .  Осы  түста  тағы  бір  коңіл  ауда- 

раты н   норсе:  жазуш ы  -ган  түлғалы   есім ш е 

қызметіндегі бүл коне -қы(-кі),  -гы(-гі) форман- 

тын үнемі жоғарыдағы сияқты конструкциялық 

созқолданыстарда ғана емес, сонымен қоса одан 

тыс жағдайда да алып жүмсайды, мысалы: Аңгары, 

Гимсиіайдың сілемі болгыдай.

Осы күші түрлі түркі тілдеріндегі кейбір мүңдай 

дағдылы етістік формаларының генетикалық жақ- 

тан ара-түра, шыньпзда да, коне есімше форманты- 

на барып саятыны түркологтар назарынан да жалпы




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет