Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет597/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   593   594   595   596   597   598   599   600   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
366

СӨЗЖАСАМ

кездеспейді.  С онды қтан  оны  сан  есім  сөзжаса- 

мына байданысты негізгі ерекшеліктердің бірі са- 

науға әбден болады.

Бірақ бұған  қарап,  сан есімде ешбір қосым- 

ша  ж оқ  деген  пікір  тумау  керек,  өйткені  сан 

есімнің озіне ғана тән аздаған қосымшалары бар. 

Олар жаңа сандық ұғым туғы збағаны мен, санға 

үстеме мағына қосып, сан есімнің түрлі мағына- 

лы қ топтарын жасайды.  Сан есім  қосымш алары 

тек сан есімдерге ғана жалғанады,  басқа сөз тап- 

тары на  ж алғанбайды   я ғн и   мұнда  негіз  соз  тек 

сан  есім  ғана  болуға  тиіс.  Бұл  ж ағдай  сан  есім 

сөзж асам ы ны ң  өз  ішінде  тұйы қталуы н  туғы з- 

ған,  басқаш а  айтқанда,  сан  есім  сөзжасамы  өз 

аясында  қалады,  он ы ң   өз  ішінде  тұйықталуы 

сан есім сөзжасамының бір ерекшелігі.

Сан  есім  созж асам ы нда тағы   бір ерекш елік 

озіне назар аударады.  Сан есім  созжасамындағы 

негізгі  үлгілер  мен  тәсілдер  қазір  оз  қызметін 

тұйы қтаған,  өте бәсеңдеген,  олар тілді сан атау- 

ларымен қазір  күнделікті толы қты рып  оты рған 

үлгілер мен тәсілдер емес. А ны ғы рақ айтсақ, сан 

есім  соз  ж асам ы ны ң  үлгілері  мен  тәсілдері  бір 

кездерде  оте  белсенді  қы змет  атқары п,  тілдегі 

сан  атауларын  ж асаған.  Тілімізге  орыс  тілінен 



миллион, миллиард,  триллион сияқты сан атаула- 

ры енген  кезде де олардың тіркесімен талай сан 

атаулары н  ж асауда  сан  есім  сө зж асам ы н ы ң  

тәсілдері  мен  үлгілері  қы зм ет  атқарады.  Бірақ 

сан  есім  соз  ж асам ы ны ң  тәсілдері  мен  үлгілері 

қазір жаңа сан  атауларын ж асап, тілге жаңа сан 

қосып,  үздіксіз  қы зм ет  етіп  оты рған  жоқ.  Бұл 

арада олардың қызметін зат есім, сын есім, етістік 

с и я қ ты   сөз  та п т ар ы н ы ң   сөзж асам   үлгілері, 

тәсілдерімен салыстыруға келмейді.  Сондықтан 

да сан есім  құрамы басқа сөз таптарымен салыс- 

гырғанда,  тұрақты деуге  болады.  Аталған  ж ағ- 

дайлар сан есім сөзжасамының өзіндік ерекшелігін 

танытады.

Зат есім сияқты сөз таптары оз құрамын бас- 

қа тілден  енген  создер  арқы лы  да толы қты рып 

отырады.  Бұл құбылыс та сан есімде жүйелі түрде 

болып тұрмайды.  Бірақ сан есімге ол мүлдем жат 

емес.  Қ азақ  тілінің  сан  есім  құрам ы на  орыс 

тілінен  аздаған  ғана сөздер енді'.миллион, м и л- 



лиард,  триллион.  Бұлардың ішінде миллион, м и л- 

лиард сандары тілде жиі кездеседі,  көп  қолданы- 

лады.  Мысалы:  Тіліміздегі сан  есімдердің басқа 

тілден  енген  сан  атаулары арқылы толығуы  өте 

өнімсіз және басқа тілден сан атауларын  қабыл- 

дауы жүйелі түрде болып тұратын құбылыс емес. 

Бұл жолмен де  сан  есім  толы ғы п,  байып  отыр-

майды.  Сан есім сөздер сырттай  қарағанда, өте аз 

болып  көрінеді,  өйткені бұл сөз т а б ы н а он- 



дық атаулары  мен  жүз,  мың сияқты  сөздер  ғана 

жатады деп ойлап  қалады.  Ш ындығы нда сан ес- 

імге жататын сөздер жиырма шақты дара сөздер- 

мен ғана шекгеліп қоймайды, оның құрамы бұлар- 

дан әлдеқайда мол.  Сандық ұғымдарды білдіретін 

сөздер  басқа  ешбір  халықтың  тілінен  кем  емес. 

Қазақ тілінде  м иллионға дейін  күрделі сан атау- 

лары  ж асалған,  сан  есімді  сөз  табы  дәрежесіне 

котеретіндер де - осы  күрделі сан атаулары.  Бірақ 

олар  санаттан  тыс  қалып,  сөздіктерде  көрінбей 

жүр.  Сан  есім  атауларынан  сөздікте  не  бәрі  20 

шақты дара сандардың атаулары  ғана беріледі.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   593   594   595   596   597   598   599   600   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет