Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет596/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   592   593   594   595   596   597   598   599   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
САН  ЕСІМДЕР  СӨЗЖАСАМЫ

365

қазіргі түркі тілдерінің көбінде сақталса,  соңғы - 

сы аздаған  тілдерде  ғана сақталған.  Олар: сары 

ұйғы р, тофалар, тува, алтай, якут,  хакас тілдері.

С.Е.М алов  онды қ  атауларының  жиырма, 

отыз,  алпыс,  жетпіс сияқты түрлері екіон,  үиіон, 

алтыон,  жетон атауларына қарағанда,  көне деп 

санаған.  С.Е.М алов бұл  пікірде алғаш қылардың 

этим ологиясы ны ң  белгісіздігін,  соңғы ларды ң 

этим ологиясы ны ң  аны қты ғы н  негізге  алған. 

Сөздердің  м орфемдік  құрам ы ны ң  сақталмауы 

оны ң  көнелігіне  көрсеткіш   бола  алатыны  тіл 

білімінде таны лған  қағида.  Сондықтан  С.Е.М а- 

лов  пікірімен  келісуге  және  оны  төмендегіш е 

толы қты руға да болатын сияқты.

Тіліміздегі  созжасам жүйесінің  заңды лы ғы  

бойы нш а жаңа  сөз тілде  бар  үлгімен  жасалады. 

Олай  болса,  онды қтарды ң  соңғы   атаулары  да 

бұрын ондықтар жасалған  үлгі  бойынш а жасал- 

ған.  Бұдан  соңғы   атаулар ж асалған  бірлік  -  он- 

д ы қ   (б есо н ,  то р то н )  үлгісі  о н ы ң   ал д ы н д ағы  

си яқты   сан  атаулары  жасалған  үлгі деп  танылу 

қажеттігі  ш ығады.  Егер бұл дұрыс  болса, алпыс, 

жетпіс сияқты   сандардың  құрам ы ндағы  - пыс, 

-мыс көрсеткіштерін түркологтарды ңш  ұғымын 

берген  сөз деген  пікірі растала түседі.

С оны мен  бірге  онды қтарға  екінш і  ат  беру 

неге  керек  болды  деген  сұраққа  да  жауап  беру 

өте  қажет.  Ол жөнінде екі  түрлі  жорамал  келті- 

руге болады.  Біріншіден,  ондықтар  құрамында- 

ғы  -мыс онды қ ұғы м ы ндағы  өте  көне  морфема 

болу  керек.  Ол  -  орхон  ж азбалары ны ң  кезінің 

өзінде  көнерген  форма,  өйткені  ол  сол  кездің 

өзінде жеке қолданылмаған, осы ұғымда сол кезде 



он сөзі  қолданылғаны  көне жазба ескерткіштер- 

ден  белгілі.  С онды қтан  кейінгі  он сөзі  арқы лы  

бұрынғы  үлгі бойынш а ондықтардың екінші ат- 

'*тары  пайда  болуы  мүмкін  жағдай.  Екінш іден, 



жиырма,  отыз,  елу атаулары  бірліктермен бірге 

қолданы лғаны н  да  білеміз.  М ысалы:  бір  отыз 

(21),  екі отыз (22),  бес отыз (25).  Сан  атауының 

бұл түрінде бірліктің қай ондықтың бірлігі екенін 

көрсеткен.  Осыдан  бірліксіз жеке  келген толы қ 

ондықты  атау  қажеттігі  де  туғаны   аны қ.  М іне, 

осы ж ағдайлар ондықтардың екінш і  атауларын 

туғы зған деуге болады.  Олар: үшон,  төртон,  бес- 



он  т.б.

Сойтіп, аталған ондықтардың құрамындағы 

морфемдік  күрделілік олардың  қосы м ш а арқы - 

лы  емес,  бірлік  пен  онды қ  ұғымды  білдіретін 

сөздерден ондық атаулары жасалғанын  көрсетеді. 

Қазір  құрамы  әбден  жымдасқан  бұл  сөздердің 

аналитикалық тәсіл  арқылы  екі  санны ң тіркесі-

нен,  олардың  біріне-бірі  көбейтілуі  арқылы  он- 

дықтардың атын жасағаны көрінеді.  Аталған тәсіл 

сан есім сөзжасамында өте ерте, кең тараған.  Негізі 

ерте  қаланған  аналитикалы қ  тәсіл  күні  бүгінге 

дейін сан есім  сөзжасамынан  негізгі орын алады. 

Бұл  сан  есім  сөз табы ны ң даму тарихының  бар- 

лы қ кезеңіне  қатысты деуге әбден  болады.

Қорыта келгенде,  сан  есім созжасам жүйесі- 

нен  мынадай жағдайлар аны қ байқалады.  Нақты- 

лы  санды қ  атаулардың  жасалуына  қатысатын 

бірліктер  -  тек  қана  сан  есімдер.  Ал  сан  есімнің 

м ағы налы қ топтары ны ң  жасалуына сан есімнің 

оз көрсеткіштерімен  қатар, басқа сөз таптарының 

кейбір көрсеткіштері де белсенді  қатысады.  Әри- 

не, сан  есім  м ағы н алы қ топтарының жасалуына 

кез келген  қосымша қатыса бермейді.  Ондай  қыз- 

метке араласатын қосымшалардың түрлері де, саны 

да белгілі, олар әр  мағы налы қ топтың жасалуын- 

да айгылады, олардың  негізгі  қызметтерімен бірге 

сан  есім  м ағы н алы қ топтары н  жасау қызметі де 

өте тұрақты, әбден  қалыптасқан.  Сондықтан олар- 

ды сан есім мағыналық топтарын жасайтын көрсет- 

кіштер қатарында тануға әбден болады. Сан есімнің 

сөзтудырушы,  сандық ұғым жасаушы жұрнақта- 

ры  жоқ.  Сонды қтан  сан есім басқа сөз таптарын 

жұрнақ арқылы сан есімге айналдырып, өз құра- 

мын толықтыра алмайды,  басқа сөз табынан  сан 

есімге айналдыратын  қосымшалар сан есімде жоқ. 

Ешбір сөз табы  сан есім созжасамына  негіз бол- 

майды.

Тілде  бір сөз табы нан  екінш і  соз табы жаса- 



лып,  бір  сөз  табы ны ң  сөзі  екінш і  сөз  табында 

жаңа  сөз ж асауға  негіз  болып,  сөз  таптары  тілді 

жаңа созбен  байытуда  үлкен  қызмет аткаратыны 

белгілі.  М ысалға  етістіктен  зат  есімдер  жасалу, 

керісінше зат есімдерден етістік жасалу, сын есім- 

нен  зат есім  не  етістік жасалу  сияқты   құбылыс- 

тар тілдің созжасамындағы  негізгі  заңдылықтар- 

ға жатады. Тілдің созжасам жүйесіне кең тараған 

негізгі ж олға жататын  бұл  құбылыс сан  есім  сөз 

жасамында кездеспейді.

Сан  есім  озінің  құрам ы н  басқа  соз табы  ар- 

қылы толықтырмайды.  Сан  есім  созжасамының 

басқа соз таптарының  созжасамынан негізгі ерек- 

шеліктерінің бірі де осы белгіге байланысты.  Сан 

есім созжасамына тек сан атаулары  ғана негіз бо- 

лады,  басқа соз таптары  сан  атауларының жаса- 

луына негіз бола алмайды.  Басқаша айтқанда, сан 

есім сезжасамы сан есім аясынан шықпайды.  Сан 

есімдер озінің  ішкі  мүмкіндігі  арқылы  ғана бай- 

ып, толы ғып,  басқа соз табының  қатысын  керек 

етпейді.  Мұндай ерекшелік басқа соз таптарында




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   592   593   594   595   596   597   598   599   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет