Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет595/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   591   592   593   594   595   596   597   598   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
364

СӨЗЖАСАМ

жалпы  заңды лы қтары нан  сан есім  қосымш ала- 

ры тыс қалмайды.

Сан  есім  сөзж асам ы ны ң  түп  негізі  қосы м - 

шаларда емес, түбір сөзге, сандық атауларға қатыс- 

ты.  Сан атауларына тіліміз өте бай.  Қандай бол- 

масын  санды қ  ұғымды  дәлм е-дәл  білдіруге  тіл 

байлы ғы м ы з,  санды қ  атауларымыз  жеткілікті. 

Осы  бай сан атаулары  негізінен  бір санды қ атау 

мен  екінш і  санды қ  атаудың  бір-біріне  тіркесуі 

арқылы ж асалған,  яғн и   аналитикалы қтәсіл ар- 

қы лы  ж асалған.  Басқаш а  айтқанда,  сан  есімде 

сөзж асам ды қ  негізгі  бірліктер  -  сан  атауының 

өзі,  ойткені  сан  есімде  сан  атауларын  туғызу, 

жасау тек қана бір санды қ атау мен екінш і сан- 

ды қ атаудың тіркесі арқылы  ғана жасалған.  Олай 

болса,  сан  есімде  жаңа  санды қ  ұғым  негізінен 

күрделі сан есімдер,  күрделі сан  атаулары арқы - 

лы  ғана аталған.  С онды қтан да сан  есім  сөзжа- 

самны ң  негізгі кілті сандық атау сөздерде,  олар- 

дың тіркесінде деп саналады.

Сандық атаулардың негізгі жасалу жолы ана- 

литикалы қ тәсілмен байланысты болғандықтан, 

бұл  тәсіл  арқы лы   сан  есімдердің  жасалуы ның 

өзіндік жолы, тіркесу реті,  үлгілері бар.  Сан атау- 

ларын бір-бірімен тіркестіретін морфемалар, жал- 

ғастыруш ы  қосы м ш алар тілде ж оқ,  сан  есімнің 

жасалуы таза аналитикалық тәсілге жатады.  Сон- 

ды қтан  сан  есім  сөзж асам ы ны ң  аналитикалы қ 

түрінде  сөзж асам ға  қаты насаты н сыңарларды ң 

орын тәртібінің маңызы  өте зор.  Мысалы: он бір, 

он  бес,  отыз  алты,  елу  сегіз,  тоқсан  тоғыз т.б. 

Осы санды қ ұғымды білдіру үшін сыңарлардың 

осы  орны сақталу керек.  Олардың орнын өзгер- 

туге болмайды.  М ы салғаж оғары дағы  сандардың 

сыңарларының орнын өзгертіп бір он, бес он, алты 

отыз,  сегіз елу,  тоғыз тоқсан түрінде алсақ, ж о- 

ғарыдағы  м ағы на сақталған ж оқ,  мүлдем басқа 

м ағы на туды.  Бұдан  сан  есімнің  аналитикалы қ 

тәсіл  арқылы жасалымында сыңарлардың орын 

тәртібі өте тұрақты,  оны ң ерекше  мәні бар.

Сан  есім  кез  келген сандардың бір-бірімен 

тіркесуі арқылы жасалмайды.  М ұнда қалыптас- 

қан белгілі заңдылық бар.  Ол заңдылық бойын- 

ша тілімізде сан атауларының қайсысының қалай 

тіркесуі  қалы птасқан.  Оны  күрделі  сандардың 

тіркесу  үлгілерінен  көруге  болады,  ал  сан  есім 

сөзжасамдық үлгілерге өте бай. Айталық онды қ 

пен  бірлік  аралас  сандардың  жасалу  үлгісімен 

жүздіктердің  үлгісін  салыстырып  қарайы қ.  Он- 

ды қ  пен бірлік аралас сандар он ж эне бірлік сы- 

ңардан тұратын  онды қ+бірлік түріндегі үлгі ар- 

қылы жасалады да,  м ағы на сыңарлардың мағы-

насы ны ң  қосындысы нан туады: отыз бес,  қырық 



жеті,  елу алты,  сеқсен жетіт.д. Ал жүздік атау- 

лар бірлік+жүздік үлгісімен жасалады да,  мағына 

сыңарлардың мағынасының көбейтіндісінен туа- 

ды.  Мысалы, екі жүз, бес жүз, алты жүз, сегіз жүз, 



тоғыз ясүз т.б. Әр түрлі сандық атаулардың түрлі- 

түрлі  нақтылы  үлгілері бар.  Ол  үлгілердің әрқай- 

сы сы ны ң  белгілі  құрамы  бар,  оған  қатысатын 

сыңарлар  тек  сан  есім  сөздер  ғана.  Әр  үлгі  бір 

топ  сандардың  атауларын  жасайды,  я ғн и   мұнда 

нақтылы сан атаулары жасалады.

Сан  есім  сөзж асамдық  үлгілері  күрделі  сан 

атауларының жасалуын көрсетеді, ал сан есім ма- 

'ғы налы қ топтары да аналитикалық тәсіл арқылы 

жасалады, бірақ мұнда сыңарлардың тек қана сан 

есім болуы  міндетті емес,  өйткені оған басқа сөз 

табы, я ғн и  шылаулар да қатыса береді.  Мысалы: 



Оның  қүны көп  болса,  10-15 сом  (М ұқанов). Ай- 

наласы  отыз  иіақты  ғана  үйлік  төрелер  бірімен 

бірі  айнала  қүда  (М ұқанов).  Осы  мысалда  сан 

есімнің болжалдық тобына жататын екі мысал бар. 

Оның біріншісі ояж ән е он бес саңдарының қосар- 

лануы арқылы жасалған, сыңарларының екеуі де 

сан есімнен,  ал екіншісі есеп тіксан ға шақты де- 

ген  шылаудың  тіркесі  арқы лы   ж асалған.  Бұдан 

тағы да сан есімнің мағы налы қ тобының жасалу- 

ына  шылаудың  қатысы  көрініп тұр.

Сан есім құрамында кездесетін,  көне қосым- 

шалардың  ж ағдайы  басқаш арақ.  Олар:  -ы з/-із 

(сегіз,  тоғы з),  -т ы /-т і(алты,  жеті).  Бұл  морфе- 

малардың этимологиясы  белгісіз.  Олар басқа сан- 

дарда қайталанбайды. Ал сан есім сөздердің құра- 

мында кездесетін басқа жымдасқан  морфемалар- 

ды ң  түп  негізі  белгілі  сөзге  барып  тіреледі.  Бұл 

заңды, өйткені сан есім сөзжасамының негізі син- 

тетикалы қ тәсіл емес,  аналитикалы қ тәсіл.  О ған 

дәлел ретінде  құрамы  күрделі  морфемадан тұра- 

тын алпыс,  жетпіс,  сексен,  тоқсан атауларын кел- 

тіруге болады.  Ғалымдар алтмыш (алпыс), етмеш 

(лсе/ля/с^дегендердегі - мыш(-меш) жұрнағы әуел- 

де  он дегенді білдірген болуы  керек деген жора- 

мал  айтады. Ал сексен,  тоқсан дегендерді сегіз он, 

тоғыз оятүрінде  мүшелейді.  Бірақ ж оғары дағы  

пікірлер ондық атауларының жасалуы бірлік-он- 

ды қ үлгісіне апаратыны анық.  Көне түркі тілінде 

ондық атауларының жасалуында осы  үлгінің қол- 

даны лғаны   -  ақи қат ш ындық.  С.Е.М алов орхон 

жазбаларында ондықтардың бірліктермен тіркес- 

те жиырма, отыз, елу, алпыс сияқты атаулары қол- 

данылса,  бірліксіз таза ондық түрінде екон,  үшон, 



төртон,  бесон, алтон сияқты атаулар қолданылға- 

нын  айтқан.  О нды қ  атауларының  алғаш қысы





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   591   592   593   594   595   596   597   598   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет