Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет591/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   587   588   589   590   591   592   593   594   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
360

СӨЗЖАСАМ

Ш о қан ға арнап  алып  коілған м а қп а л қара бес- 

тіге  Бейсен “ Ш оқанны ң қы зқарасы ” деп ат қой- 

ған (Бегалин).

Қ азақ  тіліндегі  күрделі  сындардың  негізін 

екі құрамды тіркесті сындар құрайды.  Екі құрам- 

ды күрделі сындар құрамына қарай мынадай үлгі 

арқылы жасалады:  1) сапа сыны  + сапа сыны;  2) 

зат есім  +  сапа  сы ны ;  3)  сапа  сыны  +  зат  есім;

4)  қаты сты қ  сы н  +  сапа  сыны;  5)  сапа  сы ны   + 

қаты сты қ  сын;  6)  зат  есім  +  қаты сты қ  сын;  7) 

қаты сты қ  сын  +  қаты сты қ  сын;  8)  сан  есім  + 

қаты сты қ сын;  9)  етістік +  қаты сты қ сын.

Екі  құрамды  күрделі сындардың сапа сыны 

+ сапа сыны  үлгісі бойынш а ж асалған түрлеріне 

мыналар жатады: қара көк,  ал қызыл, көк ала,  ақ 



сүр,  қара қоцыр,  қара кер,  ақ қүба,  қоңыр салқын, 

майда қоңыр,  қызыл шүнак (аяз),  саңлақ жүйрік 

т.б.


Тіліміздегі  қара  торы деген  күрделі  сы н ға 

Ж .Ш акенов  талдау  жасап,  ондағы   торы  деген 

сын  есім нің жеке тұрғанда адам ға байланы сты  

қолданы лм айты ны н,  оны ң тек ж ы лқы м ен бай- 

ланысты  ғана  қолданылатынын айтады.

Тіпті торы деген сын есімнің жылқыдан бас- 

қа малдың да еш қайсысына қолданылмайтынын 

аш ы қ ай тқан .  Ал  осы торы деген  сөз кара сы н 

есім м ен  тіркесіп,  бір  күрделі  сөз  ж асаған д а, 

он ы ң   м ағы н асы н д а  б олған  өзгеріс  қара  торы 

сөзінің адамның түсін білдіруге көш кенін дәлел- 

деген.


Сөйтіп,  екі  құрамды  күрделі  сындар  сапа 

сыны  мен сапа сынының тіркесуінен жасалғанда 

үш інш і  сапа  сы ны   жасалатыны,  я ғн и   күрделі 

сы нны ң құрамдағы сыңарлардың мағы насы нан 

өзгеше үшінші мағынасының жасалатыны анық- 

талды, бірақ ол  м ағы на сыңарларының м ағы на- 

сына өте ж ақы н  м ағы на екені байқалды.

Екі  құрамды  күрделі  сы нны ң  сапа  сыны  + 



зат  есім  үлгісінде  ж асалған  күрделі  сы ндарға 

мыналар жатады: ж алғыз аяқ (жол), қара сирақ, 



ақ жүрек,  кара түнек,  ақ көңіл,  боз окпе,  ақ бал- 

тыр  (қатын),  бос  белбеу,  сары  қарын  (бәйбіше), 

кең қолтык (қазақ), кәрі тарлан (адам), қара көлең- 

ке,  арам т амақ,  қара бет,  көк шандыр  (ет), кәрі 

күлақ (кәрия),  ала колеңке (кез, уақыт),  кок шал- 

ғы н (жайлау),  қара табан (халық) т.б.

Бұл  үлгідегі күрделі сындар тілімізде өте көп, 

ол  өнімді  үлгі. Ал оны ң  құрамындағы сыңарлар 

тұтасып бір  м ағы наға көшкен,  зат есім сыңар өз 

мағынасын сақтамаған.  Мысалы, жалғыз аяқ де- 

ген  күрделі  сы н жол деген  зат есіммен тіркесте 

қолданылады,  сонда  ж алғыз  аяқ  жол  -  жаяу

жүретін жол дегенді білдіреді. Түсіндірме сөздікте 

оған  мынадай анықтама берілген:  “ Еніне аяқ қана 

сы яты н,  ш ұбы рған  со қп ақ ж ол” .  Сөйтіп  мұнда 



ж алғыз деген  сыңар да, аяқдъүен сыңар да өзінің 

дербес тұрғандағы  мағы насы нан  айрылып, екеуі 

біртұтас лексикалық мағына беріп тұр.  Сол сияқ- 

ты  бос  белбеу  адам  дегенде  де  қазіргі  м ағы на- 

сында оның құрамындағы сыңарлардың мағына- 

сынан  із сақталмаған,  ол жуас, әлсіз,  қаталдығы 

ж оқ адам деген  ұғымды білдіреді.

Күрделі сындардың құрамындағы  сыңарлар- 

дың өз мағынасынан мүлдем айрылып, басқа ма- 

ғы н аға  ауысуын  идиомалану арқы лы   басқа  ма- 

ғы н аға көшу дейміз.  Бұл  күрделі сын атаулының 

бәрінде бола бермейді.

Күрделі сынның бұл түрі өте өнімді, тілімізде 

жиі  қолданылады.  М ысалы:  Онда  бұл  боз  өкпе, 

ұяң, әлі аш ылмаған  ұзын тұра жас жігіт көрінген 

(Есенберлин).

Екі  құрамды  күрделі  сындарды ң  зат  есім  + 

сапа  сыны  үлгісімен  ж асалған  түрлері  де  тілде 

мол.  Олар: томаға түйық, мақпал қара, теке сары, 

қозы күрең, т үлкі бүлаң т.б.

Осы үлгі бойынш а жасалған  күрделі сындар- 

ды ң м ағы насы   сы ңарлары ны ң жеке тұрғандағы 

мағы насы нан басқа екенін мынадан  көреміз: то- 



м а ға  түйық -  еш хабарсыз,  ауыр  мінез  м ағы на- 

сын  береді,  м ақпал  қара  -  оте  қара,  мақпалдай 

қара мағынасын береді, теке сары - текедей сары, 

козы күрең  -  қозыдай  күрең,  күрең  қозыдай  ма- 

ғы налары н  береді,  жүзі қара  -  қара  бет,  ұятсыз 

деген мағына береді, түлкі бүлаң (мінез) - түлкідей 

бұлаңдап,  құбылып  ұстатпайтын мінезді адам де- 

ген мәнді білдіреді.  Осы күрделі сындардың құра- 

мындағы зат есім мағыналы сөздер өзінің заттық 

мағынасын мүлдем сақтамаған. Олар күрделі сын- 

ны ң  екінш і  сы ңары ны ң  м ағы насы н  күшейту, 

анықтау,  нақтылау  қы зметін  атқары п,  онымен 

біртұтас мағына берген.

Екі  құрамды  күрделі  сындарды ң  сапа  сыны 

қатыстық сын үлгісі  арқылы жасалған күрделі 

сындар да жиі қолданы стағы   сөздер.  Бұл  үлгі де 

өнімді  үлгіге жатады.  Осы топтағы   күрделі сын- 

дардың соңғы сыңарларына байланысты ерекшелік 

байқалады.  Бұлардың бір тобы ның соңғы  сына- 

ры  -дай/-дей ж ұрнағы   арқылы  ж асалған  қатыс- 

ты қ  сы ннан  болады  да,  екінші  тобы ны ң  соңғы  

сыңары -ль//-л/жұрнағы арқылы жасалған  қатыс- 

ты қ сыннан  болады.

Осылардың  1-тобына жататын  күрделі  сын- 

дар: ақ күріштей,  ак сүйріктей,  қара тастай,  ақ 



қағаздай, мөлдір бүлақтай,  сүр жыландай,  асқар



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   587   588   589   590   591   592   593   594   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет