Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет590/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   586   587   588   589   590   591   592   593   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
КҮРДЕЛІ СЫН  ЕСІМДЕР

359

ғына оның құрамындағы сыңарлардың мағына- 

сыны ң қосы лы п,  кірігуі арқылы  кеңіген.

Сонды қтан  да  көпш ілік  ғалымдар  күрделі 

сөздердің м ағы насы оның  құрамындағы сыңар- 

лардың м ағы насы ны ң қосындысынан жасалады 

деп санайды.  Бұл  өте  кең тараған  пікір.

Қазақ тіліндегі  күрделі  сындардың жасалу- 

ында оның сыңарларының жеке мағыналарынан 

күрделі сынның мағынасы әлдеқайда кең. Өйткені 

күрделі  сы нны ң  м ағы насы   көбіне  оны ң  құра- 

мындағы екі сыңардың  м ағы насы ны ң қосылуы 

мен  кірігуінен,  оларды ң  ж иы нты ғы ны ң  нәти- 

жесінде біртұтас м ағы н аға көшуінен жасалаты- 

ны айтылды.  Ол түр-түс  күрделі  сындарына да, 

сапалық күрделі сындарға да қатысты. Ж оғары - 

да түр-түс сы ндары   м ы салға келтірілгендіктен, 

енді сапалық күрделі сындардан мысал келтірейік: 



қара қасқа, көк жал (қасқыр), тоқ жарау, көк тай- 

ғақ,  көк жасық,  ақ үлпа  (қар), арабы ақ боз (ат), 

әккі қу, үлан байтақ т.б.

Шық  түскен  боз  кырау  күздің  қара  суық 

түнінде...  (Әуезов).  Ол  - өңшең қыз,  сылқым  сүлу 

келіншек пен сэнді сүлу бозбала (Сонда).

Ал  күрделі  сын  кездейсоқ жасалмайды.  Ол 

алдымен ш ы нды қ өмірдегі заттың белгісіне бай- 

ланысты,  бірақ  күрделі сындардың  қалай жаса- 

луы,  қандай  сы ңарлардан,  сыңардың  қандай 

сөздерден, қандай тәртіпте орналасуы тілде әбден 

қалыптасқан заңдылыққа айналған. Күрделі сын- 

дардың құрамының  қанш а сыңарлардан  құралу- 

ында да тілде қалыптасқан заңдылық бар.  Олар- 

дың құрамы  ш ексіз,  ретсіз емес.  Сонымен  бірге 

күрделі сындардың сыңарларының да қызметін- 

де  айырма бар.

Күрделі  сы ңарды ң  құрамы  ауыспалы ж әне 

лірек сыңардан тұрады. Тірек сыңар күрделі сөздің 

құрамын ұйыстырушы, күрделі сөз жасаушы қыз- 

мет атқарады.  Сонды қтан бір тірек сыңар арқы- 

лы  бірнеш е  күрделі  сын  жасалады.  Осы  ретте 

тірек  сы ңарды ң  қы зметі  бірнеше туынды  түбір 

жасаушы сөзжасамдық ж ұрнаққа ұқсайды.  Мы- 

салы, қызыл ала, көк ала, күрең ала, қара ала, сары 



ала деген  күрделі  сындар ала тірек сыңары  ар- 

қылы ж асалған.  Осы  күрделі сөздердің  бәрінде 



ала  тірек  сы ңар  бір  м ағы на  береді.  Ал  қызыл, 

көк,  сары,  күрең,  қара деген сыңарлар ауыспалы 

сыңарлар.  Олар  тірек  сыңарды  аны қтап,  оны ң 

белгісі  ретінде  қолданы лған,  қазір  күрделі  сөз, 

әрине, бір м ағы на береді.

Күрделі сыңарда тірек сыңар қызметінде сапа 

сындары  мен  қаты сты қ сындар  ең  өнімді  тірек

сыңар болып саналады.  М ысалы, ал қызыл,  шым- 

қай қызыл,  күрең қара,  күлгін кара,  ақ сары, жирен 

сары,  қызыл күрең сияқты күрделі сындарда ауыс- 

палы сыңардың тірек сыңардың мағынасын анық- 

тап, толықтырып тұрғаны  ан ы қ байқалы п тұр.

Ал осы  ерекш елік мына күрделі сыңдарда да 

байқалады: жирен жорға, қара жорға, меңіреу суық, 

уыздай  жас,  сүттей  таза.  М ұнда  да  ауыспалы 

сы ңарлар тірек сыңардың  мәнін  аш ып,  анықтап 

тұр.

Қатыстық сындардан тірек сыңар  қызметін- 



де  -ды  тұлғалы  туынды  сындар  өте  мол  қолда- 

нылады.  М ысалы, қара мүртты,  күн шуақты, қой 



көзді,  бидай өңді, түлкі тымақты,  ат жақты,  қыз 

мінезді,  орта бойлы,  қызыл шырайлы  т.б.

Тірек  сыңар  қы зметінде  -дай  ж ұрнақты  ту- 

ынды  қаты стық сын  есім өте жиі  қолданылады. 

Мысалы, тамық лебіндей, ақ қағаздай, атқан таң- 



дай, қара қүрттай, ат төбеліндей, аш күзендей, ащы 

іиектей,  сары алтындайт.б.

М іне,  бұлардың бәрінде тірек сыңардың  ма- 

ғынасын ауыспалы сыңартолықтырып, күшейтіп, 

нақтылап тұр.

Күрделі  сындарды ң  сы ңарлары   көбіне  сын 

есім  сөздерден  құралады,  бірақ күрделі сы нны ң 

сыңары  қызметінде басқа сөз таптары да қатыса- 

ды.  Осымен  байланысты  күрделі  сындардың сы- 

ңарларының қай сөз табынан құралатынын анықтау 

қажет.


Тіркесті күрделі сындардың сыңарлары негізгі 

сындардан жасалады.  М ысалы:  Олардың алдына 



үзын  бойлы,  ақ  қызыл  ажары  айқын  көрінген  қыз 

к ел д і(Э  уезов).

Күрделі сындардың сыңарлары сапа сыны мен 

қаты стық сыннан да өте жиі жасалады.  Мысалы: 

Ол қоңыр өңді, қызыл шырайлы,  қара мүртты, то- 

лы қ  денелі кісі Айтан  еді (Есенж анов).

Бұл  құрам дағы   күрделі  сы ндар да  тілде  өте 

жиі қолданылады.

Күрделі сындардың сыңарлары қатыстық сын 

мен сапа сыны ның тіркесінен де жасалады: Қасы 

козін  сүрмелеген  сүйрікт ей  сү лу  өзбек  қызын 

тоңіректеді (Әуезов).

Күрделі  сы нны ң  екі  сы ңары   да  қаты стық 

сыннан жасала береді.  Мысалы:  Судай сүлу, жел- 

дей екпінді,  жалпақ жүртқа жүмбақ өмір  (Жұма- 

баев).  Қы сқа  мұрты  жаңа  тебіндеп  келе  жатқан 



өткір козді,  сүлу жүзді,  қара күрең жігіт еді  (Әуе- 

зов).


Күрделі сындардың құрамында басқа сөз тап- 

тары на жататын сөздер де  қолданылады.  Соның 

ішінде  зат  есім  сөздер  жиі  кездеседі.  Мысалы:




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   586   587   588   589   590   591   592   593   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет