Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет58/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   54   55   56   57   58   59   60   61   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ДЫ-

БЫСТАР

ДАУЫС

ҚАТЫСЫ

ЖАСАЛУ

ОРНЫ

ЖАСАЛУ

ТӘСІЛІ

11 

""

қатаң


ерін-ерінді

тоғы сы ңқы



Б

үяң


ерін-ерінді

тоғы сы нқы



М

үнді


ерін-ерінді

тоғы сы нқы



Т

қатаң


тіл  үшы

тоғы сы нқы



д

үя ң


тіл  үшы

тоғы сы нқы



н

үнді


тіл  үшы

тоғы сы нқы



Қ 

(-К )


қатаң

тілш ік  (тіл  ортасы)

тоғы сы нқы

Ғ  (-Г)

ү я ң

тілш ік  (тіл  ортасы)



тоғы сы нқы

ң

үнді


тілш ік

тоғы сы нқы



с

қатаң


тіл  үшы

ж инақы


ж уы сы нқы

3

үяң


тіл  үшы

ж ин ақы


ж уы сы ңқы

р

үнді


тіл  үш ы

діріл  жуы- 

сы нкы

ш

қатаң


тіл  үш ы

ж айлы ңқы

ж уы сы ңқы

ж

үя ң


тіл  үшы

ж айлы ңқы

ЖУЫСЫНКЫ

л

үнді


тіл  үшы

жанама


ж уы сы ңқы

и

үнді


тілш ік

ж уы сы ңқы



У  (*0

үнді


ерін-ерінді

ж уы сы ңқы



7 -  к е с т  е .  Д ауы сты   ды бы старды ң  

ж а с а л ы м   б ел гіл ер і

Д ауы ссы з  ды бы старды ң  жасалы м  белгі- 

лерінің жүйесіне  ( 8-кесте)  қарап,  кез-келген екі 

дауыссыз дыбыстың ортақ және  айырым  белгі- 

лерін  оңай  табуға  болады.  Кестедегі  қосу  (+) 

таңбасы  белгі дауыссы зға тән деген  соз,  ал  алу 

(-)  таңбасы  - тән  емес деген  соз.



и

ДАУЫС

КАТЬКры

ЖАСАЛУС)РНЫ

ЖАСАЛУ ТӘСІЛІ

Қ

А

Т

А

Ң

Ү

я

ң

Ү

н

д

I

Е

Р

I

Н

т

I

л

Ү

ш

ы

т

I

Л

0

р

т

А

С

ы

т

I

Л

ш

I

к

Т

0

ғ

ЬІ

с

ы

ң

к

ы

ЖУЫСЫҢКЫ

д

А

У

Ы

с

с

ы

3

д

А

Р

Ж

и

н

А

к

ы

Ж

А

Й



л

ы

ң

к

ы

д

1

р

1

л

ж

А



Н

А

М

А

п

+

-

-



+

_

-



+

-

-



Б

-

+

-

+

_

_



+

_

_



-

-

м

-

-

+



+

-

-



-

+

-



-

-

-  •



Т

+

-



-

_

+



_

-

+



_

_

-



-

д

-

+



-

-

+



.

-

+



_

_

-



-

н

-

_



+

_

+

_

4 -


-

_

К(-К



+

-

-



_

-

(+ )



+

+

_

_



-

-

ғ   (-Г)

-

+

-

-



-

(+ )

+

+

-

-



-

-

ң

-

-

+



-

+

+

+

-

-



-

-

с



+

-

-



-

+

-

-



_

+

-

-

-

3

-

+

-

_

+



_

-

_



+

-

-



-

р

-

_



+

_

+



_

_

_



_

+

-



ш

+

_



-

_

-1-



_

_

_



+

-

-



ж

-

+

-

_

+



_

-

_



+

-

-



л

-

_



+

_

_



_

-

+



й

-

-



+

_

-



-

+

_

_



+

-

-



У  (V)

-

-

+

+

-

-

-

-



+

-

-



-

8 - к е с т е .   Д а у ы с с ы з  л ы бы старды ң 

ж а с а л ы м   б ел гіл ер ін ің   ж ү й е с і

Екі  дауыссыз  ды бы сты ң  арасында  ең  кем 

дегенде  бір  айырым  белгі  боду  керек.  Барлық 

белгілері  бірдей  екі дауыссы з дыбыс  болмайды 

және болуы  мүмкін емес.  Мысалы:

-  П -Б   дауыссыз  ды бы стары ны ң  екі  ортақ 

(+ )  -  екеуі  де  ерін  ж әне  тоғы сы ң қы ,  бір  айы- 

рым  (-)  - біріншісі қатаң,  екіншісі  ұяң белгілері 

бар;

-  П-Д  дауыссыз  ды бы стары ны ң  бір  ортақ 



(+ )  -екеуі  де  то ғы с ы ң қ ы ,  екі  айыры м  (-)  - 

біріншісі  қатаң және ерін,  екіншісі  ұяң және тід 

ұшы белгілері бар;

-  П-Й дауыссыз дыбыстарының ортақ белгісі 

(+) жоқ,  оның есесіне үш айырым  (-)  - біріншісі 

қатаң, ерін және тоғысыңқы, екіншісі  үнді, тілшік 

және жуысыңқы  белгілері  бар.

Осы  жолмен  барлы қ  дауыссыздарды  бір- 

бірімен салыстырып  ш ы ғуға болады.  Сөйтіп да- 

уыссыз дыбыстардың өз ара екі  ортақ,  бір айы- 

рым  немесе  бір  ортақ,  екі  айырым  немесе  үш 

бірдей айырым  белгілері болуы  мүмкін.

Дәстүрлі  ф онетикада дауыссыздардың ф о- 

н ети к ал ы қ   қ ұ р а м ы н а   кей б ір   д ы б ы стар д ы ң  

үндесім  варианттарын  қосып жіберген. Сондық- 

тан да төл дауыссыздардың санын әркім әр түрлі 

айтып  жүр.  Ф онетикалы қ  қисынды  ұстанатын 

болса,  онда  қазақ  тілінде  17  дауыссыз  дыбыс 

бар,  ал  олардың  үндесім  варианттары  үндесім 

(фонологиялық) талдаудың үлесіне тиеді.

Қ азақ  тілінің  дауыссыз  дыбыстары  дауыс 

қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді болып үш топқа 

болінеді.  М ұны ң  өзі  дауыссыздардың  дауыс 

қатысына  қарай  жіктелімі  қазақтілі  үшін  акту- 

ал  құбылыс екенін  көрсетеді, әсіресе,  морфоло- 

гия деңгейі үшін аса қажетжіктелім.  Себебі түбір 

мен  қосымшалардың іргелес  үндесімі осы жікте- 

лімге тікелей  байланысты.

Дэстүрлі фонетикада бір дыбыстың құлаққа 

айқы н  ш алынатын  екі  үндесім  вариантын  екі 

дауыссыз дыбыс деп  қарау бар  (Қ -К ,  Ғ-Г).  Со- 

нымен  қатар жасалымы солармен бірдей  кейбір 

дыбыстардың естілімі  көмескі  үндесім  вариант- 

тарын  аңғарм ай  (ескермей)  кету де  бар  (Ң -Ң , 

Й -Й ).  Сонда  бұл  жерде  жіктелім  белгі  ретінде 

естілім  қисы ны   ғана алынған:  егер екі  үндесім 

варианты  құлаққа екі дыбыс болып аны қ естіл- 

се,  екі дауыссыз деп,  ал  ан ы қ естілмесе  (жаса- 

лым  алш ақты ғы на  қарамай)  бір дыбыс деп  та- 

нылған.


Қ азақ тіліндегі  тіл  ұшы жуы сы ңқы дауыс- 

сыздардың жүйесі  күрделі болып  шықты.  Олар 

үшін  “ж уы сы ң қы ”  белгісі  бәріне  ортақ.  О ның 

үстіне  “тіл  ұш ы ”  белгісі де  ортақ  болып  ш ы қ- 

ты.  Ендеше,  тіл  ұшы  ж уысыңқы  дауыссыздар 

іш тей  тағы   ж іктелу  керек.  О ларды ң  іш тей 

жіктелім белгілері  “жинақы, жайылыңқы, діріл, 

жанама” болып  шықты.

Кейбір дауыссыздардың орнығым  вариант- 

тары  (сөз басында,  сөз ортасында) әдеби  айты- 

лым ретінде. жүргендіктен  оның бәрі ескерілді.

Қ азақ  тілінде  дэстүр  бойы нш а  сақталып 

келе  ж атқан  х,  һ  әріптері  бар.  Олар  бірлі-жа- 

рым сөздерде жазылғанымен  (хат, халық,  қаһар, 

ж иһаз т.б.),  айтылуда  “ қ ”  ды бы сы ны ң  сөз  ор- 

тасындағы дауысты аралық жуысыңқы  вариан- 

ты  ретінде дыбысталады.  Сөз басында  “х”  әрпі 

т о ғ ы с ы ң қ ы   “ қ ”  болы п  ай ты лад ы .  Ал  “ һ ” 

эрпінің  қазақш а айтылым  үлгісі жоқ.

Ф онетикалы қ  талдаудың  нәтижесі  келесі 

үндесім (фонологиялық) талдаудың бастауы бол- 

мақшы.


1 4 .   Қ А ЗА Қ   Т ІЛ І  Ү Н Д Е С ІМ   Д Ы Б Ы С Т А Р Ы

1.4.1.  Қазақ тіліндегі  үндесім  құбылысы

Тіл-тілде создің  құрамындағы дауысты-да- 

уыссыз дыбыстарды  ұйыстырып, бас-аяғы бүтін 

бір  сөз етіп  тұратын лингвистикалы қ  құбылыс 

болады.  Ондай  құбылыс барлық тілге бірдей ор- 

тақ болмайды, бір не туыстас тілдер тобына  ғана




28

ФОНЕТИКА

тән  болады.  Қ азақ  (түркі)  тіліне  тән  мұндай 

құбылыс  -  үндесім  (сингарм онизм)  құбылысы 

немесе  үндесім заңы  (сингармонизм заңы).

Үндесім  заңы дыбыстарды алдымен буынға 

біріктіреді  (егер  сөз  бір  буынды  болса),  содан 

соң буындарды  созге біріктіреді  (егер сөз екі  не 

кеп  буынды  болса).  Ендеше  үндесім  құбылысы

-  буын  мен  созге  тән  бірлік.  С онды қтан  да 

үндесім талдаудың желісі  созден  буынға,  буын- 

нан ды бы сқа қарай тартылады.  Оны төмендегі- 

дей тізбекпен  көрсетуге болады.

с о з

- >


БУЫ Н

—>

Д Ы Б Ы С



Қ а за қ   сөзін  (буы н ы н )  соз  етіп  тұ р ға н  

үндесім  болғанды қтан,  қазақ  тіліндегі  дыбыс- 

тардың  нағы з  құрамы  (саны)  мен  жүйесін  тек 

үндесім талдаудың  нәтижесінде  ғана табуға бо- 

лады.

Бұған дейінгі фонетикалық талдаудың нәти- 



жесі дыбыстардың ықшамдалған құрамы мен си- 

паттамасы болып табылады.  Басқаш а айтқанда, 

қазақ тіліндегі дыбыстардың жуан езулік үндесім 

варианттарын  ғана, яғни “әліпби” дыбыстар тал- 

данды.  Бұл айтылған жай дауыссыз дыбыстарға 

қатысты.


Ал дауысты дыбыстардың  керісінше, үндесім 

құрам ы   талданады.  О лардың  ж уан -ж ің іш ке, 

еріндік-езулік  үндесім  варианттары  түгел  қам- 

тылды.


Себебі, дәстүрлі қазақ фонетикасы дауысты 

дыбыстарды  үндесім  (фонология) тұрғы сы нан, 

ал дауыссыздарды  “әліпби-дыбыс”  (бейүндесім) 

тұрғы сы нан  қарастырып  келеді.  Сөйтіп,  қазақ 

дыбыстарының жартысы  бір қисынмен, жарты- 

сы екінші  қисынмен түсіндіріледі.  Осыған өрай, 

“ қазақ тілінде тек дауыстылар  үндеседі,  ал дау- 

ыссыздар корші дауыстының  ы қпалы нда бола- 

д ы ” деген ереженің жаңсақ екенін  айта кету ке- 

рек.  Егер қазақ тілділер сөздердің үндесім үлгісін 

жеңіл  және  үйреншікті  айта  беретін  бөлса,  ол 

ана сүтімен  қалыптасқан дағды  болғанды қтан 

қиналмайды.  Оның себебі, дауыстылардың дау- 

ыссыздарды икемдеп жатқандығынан емес, создің 

үндесім  мөделі  сөйлермен  санасында орнықты 

тұрғандығынан.

С онды қтан да осыған дейін  бұл  еңбекте де 

сол  “ үйреншікті” дэстүр сақталып, дауыстылар- 

дың  үндесім  құрамы, дауыссыздардың  “әліпби” 

құрамы сипатталып  шықты.

Сонымен, буын не сөз құрамындағы дыбыс- 

тардың (дауыстылардың да, дауыссыздардың да)

бір әуезбен айтылуын  үндесім  құбылысы дейді. 

Ал дыбыстарды  (тағы да, дауыстыларды да, дау- 

ыссыздарды  да)  буын  не  сөзге  біріктіріп  тұра- 

тын  (ф онологиялы қ)  құрсауды  (просодиканы) 

үндесім  (үндестік  -  ескі  атау  жүйесі  бойынш а) 

заңы дейді.  Егер дыбыстардан буын құрап тұрса, 

буын  құрсау (просодика слога) соз құрап тұрса, 

сөз құрсау (просодика слова) деп аталады.

Ү ндесім  құбы лы сы   торт  әуездің  (жуан, 

жіңішке, еріндік, езулік) араласымынан  (комби- 

нациясы нан)  пайда  болады:  жуан  езулік;  жуан 

еріндік; жіңішке езулік, жіңішке еріндік.

Буын  не  создің  үндесім  әуезі  сол  буын  не 

сөз құрамындағы дыбыстардың жасалымы өзара 

үйлескен, естілімі озара үндескен тіркесін құрай- 

ды.  Қ азақ  сөздері  өсы  төрт әуездің  бірімен  ай- 

тылады.

Үндесім әуезінің түрлерін  белгілеу үшін ар- 

найы дәйекшелер жүйесі қабылданған  (дәйекше 

әріптің оң ж ақ ж оғарғы  бұрыш ына қойылады):

- жуан езулік әуез дәйекш есіз беріледі,  яғни 

дәйекш енің ж оқты ғы  жуан  езулік әуезді  керсе- 

теді;

- тік таяқш а  ( 1) жіңішке езулік әуезді көрсе-



теді;

- дөңгелекш е  ( ° ) жуан еріндікәуезді  көрсе-

теді;

-  тік таяқш а  мен  доңгелекш е  (  10)  жіңіш ке 



еріндік әуезді  көрсетеді.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   54   55   56   57   58   59   60   61   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет