Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет577/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   573   574   575   576   577   578   579   580   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
етті  (Аймауытов).  Бүралқы  ит,  бүралқы  сөз 

(күлгенге  ж ақсы ).  Б ірақ  бұл  -  барынш а  сирек, 

қазақ  тілі  үшін  жалпы  сирек  құбылыс.  Бұған 

қарағанда,  оны,  яғн и  бүралқы жасалымын  тіпті 

бұлай  ем ес,  мүлде  б асқ а,  м ы салы   қосалқы  

(жұмыс,  команда) туылымы  үлгісіменбу/7+ял/сь/ 

түрінде мүшелеу негіздірек болуы  мүмкін.

Тілімізде  сөзж асам ды қ бұл  - ғ ы //-г і жұрна- 

ғы ны ң  қатысуымен  пайда  болған  күрделі  сын 

атауы да солай бірді-екілеп,  оқта-текте  ғана кез- 

деседі,  мысалы: Бас білгі түйе жоқ екен (Аймау- 

ытов).  Ж елді  күнгі  бөшке  күбінің  аузындай  уіл- 



дейді (Сонда). Қиян-кескі қатал соғыс,  қиян-кескі 

қан майдан (М ақатаев).

Сөзж асамды қ  бұл  -ғы   ф орм анты на  байла- 

нысты  мына бір тіл деректеріне де  көңіл  аудар- 

ғымыз  келеді.  М әселе  бұл  арада  оны ң  қазақ 

тілінде  кей-кейде сұрау есімдігіне де жалғанып, 

туынды сын атауын жасай алатыны туралы.  Бұған 

бір  мысал мынадай:  Кейін экем  ел-жүртын бас- 

қарыпты, Қашанғы ж арғақ бөркі тасталыпты 

(Мақатаев). Тілімізде сындық  мағына білдіретін 

мұндай  құрылымды кейбір жасалымның жалпы- 

халықтық,  яғни әдебилік статусынан  горі,  окка- 

зионалдық оң-реңі, таза  контекстік қана сипаты 

айқы ны рақ сезіліп тұрады.  Мұндай  реңді туын- 

ды  сын  атауы,  әсіресе,  Әуезов  шығармаларында 

көрінімді  де  және  жүйелі  деуге  болады.  Мыса- 

лы,  етістік негізді  мына сияқты  туылым:  Көзінде 

үнемі жинақы от  бар.

- ы қ / /- ік // - а қ .  Сөзж асамды қ  бұл  формант 

түркологияда жалпы -ғя/с//-ге/сжұрнағымен  гене- 

тикалық байланыста  қаралады.  Сондай-ақ -ы қ // 



-ік  пен  -ақ,  тұлғалары  м ағы насы   жөнінен  де,

құры лы мы ж ағы нан да бір-бірінен  қазір ажыра- 

ған,  я ғн и  әрқайсы сы  озіне болек даралы қ сипат 

алып жекеленген  жұрнақ деген де  пікір  айтыла- 

ды. Ал  қазақ тіліне қатысты бұлай деуге, дәл сон- 

дай  пікір  айтуға,  бізше  болмайды.  Болмайты ны 

бұл  -ы қ //-ік  ж әне -ақ ж ұрнақтары ны ң арасында 

ондай дербестік барын, яғни олардың бір-бірінен 

әрі  м ағы н алы қ, әрі  құрылымдық жақтан  болған 

“ажырау” ,  “айрылу”  процесін корсететіндей тілдік 

дерек байқалмайды.  Мысалы, тілімізде әдетте сын- 

дық мәнде жұмсалатын жалак, салақ, қорқақ, қаіиақ 



жэнеозық,  арық,  толық,  сасық,  түрік (ерін), есірік, 

жетік,  жатық 

сиякты

 

жасалымдар семантикасы, 



құры лы мы  ж онінен  бір-бірінен  еш  ерекш елен- 

бейді.  Келтірілген  бұл  етістік негізді туынды  сын 

атауларының кейбірінің мәтіндік қолданысы  мы- 

салы  мынадай. Есірік жастар ол м үң-зарға қүлақ 



қоймайды (Аймауытов).  Төлеген сыпайы,  жатық 

жігіт  (Сонда).  М олдаға  артын  тығып  жүрген 

қашақ байтал былшылдамасын (Сонда).

-с а қ //-с е к ,  -ш ақ//-ш ек. Созжасамдық -іи а қ // 



-шек  (-с а қ //-с е к )  форманты  қазақ тілінде  дәйім 

адамға байланысты  (рас  кейде  малға қатысты да) 

қолданылады.  Оның әлдебір әрекетке бейім тұра- 

тын,  қасиетін,  озіндік бір дара белгісін  білдіреді. 

Ол  озінің бұл  мағынасында әдетте есім  негізге де 

(мал+сақ, жарам+сақ, сатым+сақ, үйір+сек, келім 

+сек,  сүрам+шақ,  коңіл+ иіек  т.б.),  с о н д а й -а қ , 

етістік  негізге де  (үял+шақ, мақтан+іиақ, қызған 



+шақ, ашулан+шақ, үрын+шақ, ерін+шек, сүрін+шек, 

тартын+шақ,  итін+шек,  түртін+шек) жалғанып 

келе береді. Бүрынғы кейбір надан ақынды, сатым- 



сақ сөзді,  мэнсап мэзді шенепті баласы (Әуезов).

-ш аң //-ш ең .  Созжасамдық бұл  форманттың 

түркі тілдерінде -чан,  -чэн,  -чен,  -іиан,  -жаң,  -жан, 

-жен тәрізді дыбысты қ варианттары  бар.  Бұлар- 

ды  біраз түркологтар қытай тілінде  “ шебер (мас- 

тер)”  м ағы насы н  білдіретін чан созімен тектесті- 

реді, енді бір зерттеушілер түркі тілдеріндегі оның 

м ағы насы ны ң  қытай  тіліндегі ‘ш ялексем асы мен 

ш ыны нда  сэйкес  келетінін  атай  келіп,  бұл  мэсе- 

лені тарихи-лингвистикалық бай деректер негізінде 

әлі  де  жете  анықтай  түсу  қажеттігін  айтады.  Бұл 

жұрнақтың  жоғарыда  корсетілген  дыбысты қ  ва- 

рианттарының ішіндегі ең  көнесі -чот/тұлғасы.  Ол 

және ілгеріде талданған -ча г//-іиа қаффиксінің бір 

түрі  (“разновидность”)  ретінде сипатталады.  Бұл 

жерде  қазақ тілінің батыс  гөворы нда-/' дауыссы-



352

СӨЗЖАСАМ


зы ны ң  дыбысына ауысатыны  көңіл аударады. 

Қ азақ тілінде -ш аң//-ш ең ж ұрнағы  туынды  сын 

атауын  үнемі  есім  негізге  ж алғаны п  барып  жа- 

сайды.  Сірә содан да болу  керек,  мұндай  құры - 

лымды жасалымдар онда жалпы көп емес, санау- 

лы деуге болады.  Мысалы олар мыналар: бойшаң, 



сөзшең,  тершең,  ашушаң.  Бәрі  де  ж әне  адамға, 

оны ң озіндік жеке қасиетіне байланысты болып 

келеді.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   573   574   575   576   577   578   579   580   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет