Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


Отаршыл орыстың бірінің тобесін  кәрмейсің  (Мүсірепов).  Ол өзіісш іл



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет570/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   566   567   568   569   570   571   572   573   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Отаршыл орыстың бірінің тобесін  кәрмейсің 

(Мүсірепов).  Ол өзіісш ілжігіт (Аймауытов). Жез 



қарғылы  қүба  арлан Қорашыл  тобет  болған  күн 

(Ш алкиіз).

“ Есім  негізді  +шыл,'>

  құрамды  сын  атаулары 

үнемі бұлай тек жанды  зат атауларына емес,  ара- 

тұра озге де түрлі ұғымдармен байланысты сөздер- 

ге қатысты болып  келеді,  мысалы: Сауықшыл көңлі 

таяуда  т үрған  сияқты  (Әуезов).  Өсекшіл  жел 

сыбырлайды алыстан,  Сырын үрлап жастардың да 

табысқан (Мақатаев).

- м а л /-м е л .  Біраз  ғалымдар  бұл  ж ұрнақты 

сөзж асам ды қ  -м а   аф ф иксін ен  дамып  ш ы ққан , 

құранды форма деп  қарайды.  Ол,  көпш ілік түркі 

тілдеріндегі сияқты,  қазақ тілінде де жалпы өнімсіз 

саналады:  не  бәрі  екі-ү ш -ақ  етістік  негізге  жал- 

ғаны п, туынды  сын атауын жасайды. Бэрі де бала 

жасынан асыр салған танымал жерлері (Аймау- 

ытов). Жортып келіп, танымал мекеменің алды- 



на түсе қалды  (Сонда). Түнемел қымызды апты- 

ға   бір-ақ  жүтты  (М ұқанов).  Қ азақ  тілінде  бұл 

туылымдармен сындық мағына білдіретін саумал 

жасалымы да құрылымдас.  Ортатүркілік бұл сағ- 

м ал туылымы  ескерткіш терде  қазіргі саулық қой 

тіркесіндегі саулық сөзімен  мәндеседі,  я ғ н и   ма- 

ғыналас  болып  келеді.  Бұл  дереккке  қарағанда, 

оны ң (саумал лексемасының) бастапқы  көне ма- 

ғы насы   осы  күнгі  қазақ  тіліндегідей  ж ы лқы  

түлігіне емес,  қой  малына ғана  қатысты болғанға




348

СӨЗЖАСАМ


ұқсайды.  Бұд да,  сондай-ақ,  ж о ғар ы д ағытүне- 

м е л  сын  атауы  да  тілімізде  қазір  тек  қы м ы зға 

қатысты  қолданылады  (түнемел қымыз,  саумал 



қымыз).

М ұндай  құрылымды сын  атаулары  қатары- 

на және оңтүстік говорындағы ж асам алтуылы- 

мын да ж атқы зуға  болады.  Қатты  терлеп  келе 



жатып  су  іше  м е   ж асамал  адам  (тіліміздегі 

м ұны ң әдеби  ф ормасы  жасамыс).  Ілгеріде  кел- 

тірілген  туынды  сын  атаулары ны ң  бәрінде  де 

сөзжасамдық -м ал форманты етістік негізге жал- 

ғанған. Ал  қазақ тілінде тікелей  оны ң қатысуы- 

мен  есім  негізден  ж асалған  б ір -ақ  қана  жана 

жасалым бар;  ол  -  сы нды қ м ағы на білдіретін&г- 

уырмал лексемасы. А дам ға тез қабысатын, бау- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   566   567   568   569   570   571   572   573   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет