Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет568/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   564   565   566   567   568   569   570   571   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-сы з/-сіз.  С өзж асам д ы қ  бұл  ж ұрн ақты ң  

ш ығу тегі,  тарихтық  ж ағы   тіл  білімінде  жалпы 

түрліше түсіндіріледі.  Сол ретге оның привативтік 

(яғни  м ансұқтық)  мәнде,  -ль/ж ұрнағы на қара- 

м а-қарсы   м ағы нада  жұмсалатыны  да  жиі  сөз

болады.  Ол,  өзінің  басқа  сөзге  ж алғаны м ды қ 

мүмкіндігінің кеңдігіне қарамастан, семантикалық 

реңкі ж ағы н ан  түркі тілдерінде жалпы  шектеулі 

жұрнақтар қатарында қаралады.  Көбінесе бірың- 

ғай  мәнде  келіп  отырады.  Осы  арада  тағы   бір 

көңіл  аударатын  нәрсе:  -сыз/-сіз  ф орманты  бір 

өзінде әрі  етістік,  әрі  есім  сипаты  -  екеуі  бірдей 

сақталған етістік негізді есіммен, есептік сан есім- 

мен,  сын  есіммен  сөзжасамдық  қаты н асқа түсе 

алмайды.  -сы зтұлғалы туынды сын атаулары -лы 

форманты арқылы жасалған сын атауларынан міне 

осы тұста өзгешеленеді.  Ол тек белгілі  бір нақты 

затты және грамматикалық жақтан таза зат сипа- 

ты ндағы   құбылысты  білдіретін  есімдерге  ғана 

жалғаны п жаңа сын есім жасайды.

Ж алп ы   -сы з/-сіз ж ұрнағы ны ң  сөзжасамдық 

мүмкіндігі,  көпш ілік  түркі  тілдеріндегі  сияқты , 

қазақ тілінде де оның өзі жалғанатын түбірлердің 

құрам ы на байланысты.  Бұл ш арттылық -сыз/-сіз 

тұлғасы ны ң сөзформалары  қатарына жатпайты- 

нын  көрсетеді.

Тілімізде  осы  -сыз ж ұрнағы  арқы лы   қалы п- 

тасқан  туылымдарды  негіздеуші  түбірлер  тілдік 

тегі  ж ағы нан  м орф ологиялы қ  қаты наста  өте  әр 

түрлі болып келеді.  Бірақ мұндай жаңа жасалым- 

дар қазақ тілінде  көп жағдайда адамға,  аң-құсқа, 

төрт түлікке, киім-кешек түрлеріне, табиғат кұбы- 

лыстарына қатысты қолданылады.

Ондай туынды сын атауларының адамға жэне 

киімге  қатыстылары мысалы,  мына сияқтылар: 

Қатын-қалаш,  қыз-қырқын, түрулі білек,  балақсыз 

балтырлар күнге шағылысты (М үсірепов).  Тоғьіз 

түрлі  тойшығы  Жеңсіз  берен  кисем  деп  (Дулат). 

Үіиінші  т ілек  тілеңіз  Үіикілсіз  койлек  кимеске 

(Бұқар).


Тілімізде сон дай -ақ сөзж асам ды қ осы  -сы з/ 

-сіз форманты ның қатысуымен пайда болған ту- 

ынды сын атауларының тағы бір парасы әр алуан 

табиғат құбылыстарына,  мал мен кейбір баспана 

түрлеріне  байланысты  болып  келеді.  Ж оғарыда 

келтірілген сындық мәнді туылымдар тобы сияқ- 

ты, бұлар да әдетте есім негізден жасалады. Толас- 



сыз сағым, толықсып ағып барады (Мақатаев). Той- 

ымсыз біздің томпақ жер  Томсарып көкке қарай- 

тын (Сонда). Бүғалықсыз асауды Құр-құрлатқан 

жиырма бес (Базар жырау). Туырлықсыз қара үйге 

Ту байламақ не керек (Ш алкиіз).  Сойлеу құлаққа 

жағымды болмайды... түрлаусызмүшелерікобейіп, 

сөйлемді ауырлатқанда (Байтұрсынов).

Негіздеуші есім сөз бен  -сыз/-сіз ф орманты- 

ның өзара сөзжасамдық қатынасынан пайда бол-



СЫ Н  ЕСІМДЕР  СӨЗЖАСАМЫ

347

ған  туынды  сын  атаулары  үнемі  бүлай  нақты 

мәнді,  деректі  м ағы н алы ,  я ғн и   затты қ  мәні 

көрінеу, айқын  аңғарылатын сөздермен  ғана ат- 

рибуттық қатынаста жұмсала бермейді.  Олар кей- 

де дерексіз  (абстракт)  мағы налы  зат атауына да 

қатысты  болып  келеді.  Мысалы: Ж үрекке дерт- 

тер  толып  жаздым  қағаз,  Опасыз  мынау  пэни 

турасынан (Ш әңгерей). Шешпек болды көп белгісіз 

сандарды (Мақатаев).

С ө зж асам д ы қ   бұл  -с ы з /-с із   ф о р м а н ты  

тілімізде  ара-тұра  күрделі  сын  атауын  да  түзе 

алады.  Ол  бұл тұста,  рас,  есімді  тіркестің дәйім 

соңғы сыңарына қосақталады.  Привативтік (ман- 

сұқтық) мэндегі  -сы зжұрнағыны ң өзімен оппо- 

зитив мағынадағы  -лы аффиксінен тағы бір бас- 

қалығы міне осы арада байқалады.  Өйткені,  ілге- 

ріде айтқанымыздай,  -лы форманты  күрделі сын 

атауын жасауда  кейде жоғарыдағы тәрізді  есімді 

тіркестің  алды ңғы   сы ңары на  да  қосы лы п  келе 

береді. Ал сөзжасамдық -сыз жұрнағы олай емес: 

күрделі  сын  атауын  түзу  пропесінде  негіздеуші 

есім тіркестің тек екінші бөлігіне  ғана ж алғана- 

ды.  Қара  тактасыз  м ү ға лім   -  тебенсіз  кемпір 

ғой  (Аймауытов).  Айкын  жетексіз,  баянды  бас- 

шысыз, күрен жолсыз кара үйлі бүқара... (Мүсіре- 

пов).


-ш ы /-ш і.  Бұл  формант та өзінің семантика- 

л ы қ  реңкі  ж а ғы н а н   түркі  тілдерінде  жалпы 

өнімсіз саналады.  Қ азақ тілінде де солай.  Бірер 

ғана сын  атауын жасайды.  Онда да тек есім  не- 

гізге қосылып.  Үш-ақ түрлі өмір бар,  бэрі де мас, 

Бір рәуішті  болады  шал  менен  жас.  Ең  керекті 

дегенің  - ортаншы өмір,  Түгел қолың жетпейтін 

бір жанталас (Ш әкэрім ).  Орта шарқы үйдің ор- 

таншы баласымын (Аймауытов).  Бұл келтірілген 

.мысалддғы ортаншытуылъты  морфологиялық 

құры лы мы   ж ағы н ан   (бір  қ ар аған да  сырттай 

тұрпаттас көрінгенмен) үшінші,  төртінші деген- 

дер  сияқты  орта+ншы емес,  ортан+іиытүрінде 

мүшеленуі  тиіс.  Ө йткені  тілімізде  оны ң  ортан 

бөлігі дербес лексема ретінде жеке айтылады  (ор- 

тан қол,  ортан қолдай,  ортан жілік).  Ал үшінші, 

төртінші дегендерді бұлай  етуге,  я ғн и  үшін+ші, 

төртін+ші  түрінде  мүшелеуге  келмейді.  Ж әне 

ж оғары дағы   тіпті  ортан  сөзінің  өзі  де  туынды 

есім,  яғн и  орта+н>ортан.

Осы  құрылымды,  яғн и   тілімізде  түрлі  есім 

негізден сөзжасамдық -шы/-ші форманты арқы- 

лы  қалыптасқан туынды  сын атауларына алдам- 



шы,  өткінші туылымдарын  да ж атқы зуға  бола- 

ды.  Адамдар  м ейлі  алдамшы  күнге  таңдансын.



Сонда да көктем.  Сонда да м аған армансың (М а- 

қатаев).  Өткіншіжаңбыр орекпіп барып откенде, 



Боламын  ырза  осы  бір  ырғын  коктемге  (Сонда). 

Айнымалы, алдамшы бейне сағым,  Кәкте бүлттай 

бүлтарғыіи  кей  достарым  (Қасым).  Оралым  екі 

м үш елі болады.  Сондықтан  бастапқы тацырып- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   564   565   566   567   568   569   570   571   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет