Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет567/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   563   564   565   566   567   568   569   570   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
лық,  достық сөзінің бэрі біте қайнасып,  бірге ара- 

ласып кеткендей (Әуезов).  Қызатын қанын,  аши- 

тын жанын басының пайдасына, бастыктық орын- 

ға  сатқан азамат   (Байтұрсы нұлы ).  М амекең де 

“ақсақалды қ” қалпын  қүрып,  атқа  мініп  жүреді 

(Аймауытов). Аталықмейіріміж еңіп кеткенін өзі 



де  байқамай  қалды  (Сонда).  Бүл  жолы  Айзада 

сүлудыңэйелдік сезімі керемет болды-ау (Алшын- 

баев).


Тілім ізде  ж оғар ы д ағы л ар  си яқты   -л ы /-д ы / 

-ты формалы  туынды сын  атауларының  негізде- 

уші  бөлігі  кейде  сан  атаулары  болып  та  келеді. 

Сондай-ақ -лық/-ды қ/-т ық жұрнағы арқылы есім 

негізден  ж асалған  туынды  сын  атауы  озі  ан ы қ- 

тайтын заттың сапалық сипатын, яғни оның тегін, 

неден  немесе одан  не  істелетінін білдіреді.



Даяршы жігіт жетілік лампыны,  ортаға қой- 

ды  (Аймауытов).  Екеуі Әбдірені  ашып,  жаулық- 

тық ақ нэрсені алды  (Сонда).  Ол торттік жыр- 

ды торт ақын болып, іліп қағып айтатын бір дэстүр 

(Әуезов).  Алдымен  қашқарлық  бір  қ ү м ға н   эпер 

(Бақтыбай ақын).

-д а қ (-д е к )/-т а қ (-т е к ) ж ұрнағы.  Бұл ж ұрнақ 

қазақ  тілінде  жалпы  онімді  емес.  Көбінесе  есім 

негізге жалғанады. Ал етістік түбірмен сөзжасам- 

ды қ  қаты насқа  түсуі  тым  сирек.  Осы  арада  бір 

көңіл  аударатын  нәрсе:  -дақ/-т ақ  ж ұрнағы   ар- 

қылы  ж асалған  сын атаулары өздерінің семанти- 

калы қ  құрылымы  ж ағы нан  біртұтас  емес:  олар 

бірде тіліміздегі  созжасамдық  -ды  ф орманты ны ң 

мәніне жуықтау мағына білдірсе,  енді бірде  -ғыіи 

аф ф иксім ен  ұғымдас  болып  келеді.  М ына  бір 

үзінділерден  мысалы  сондай  ой туады.




346

СӨЗЖАСАМ


Үлы  тыныштықты  бұзып  тұрған  дыбыс  - 

т аст ақ ж олмен қеле жатқан аттылардың ты- 

қыры ғана (Әуезов).  Қасына бес-алты салт атты 

жүрдек  жігіттер  ерткен  (Сонда).  С оңғы   мы- 

салдағы  ж әне  тілімізде  ж алпы  жиі  айтылатын 



жүрдек ат, жүрдек поез тікестеріндегі жүрдек сын 

атауының білдіретін ұғымы,  біздің байқауымыз- 

ша,  “жүргіш, жүрісті, ж үрісқой” дегенге  көбірек 

келіңкірейді. Ал,  алдыңғы сөйлемдегітастақд&- 

риватының “мағыналық аумағы” /7?ясть/сын ата- 

уының семантикасын түгел  “жаба алмайды”.  Бұл 

екеуінің (тасты ж әне тастақ туылымдарының) 

ұғы м ды қ  арақаты насы н  шөпті және  шөптесін 

сын  атаулары ны ң  ұғы м ды қ  арақаты насы м ен 

түсіндіруге болады.

Ж оғары дағы   туынды  сын  атаулары  сөзжа- 

самды қ  -д а қ/-т а қ   ф орманты   арқы лы   зат және 

қимыл атауларынан қалыптасқан.  Мұндай құры- 

лымды  туынды  сы н  атаулары ны ң  негіздеуіш 

бөлігі  тілімізде  сон д ай -ақ  түбір  сын  атауы  бо- 

лы п та келеді,  мысалы: Екі қыз барғамыз. Ажар 



екеуіміз.  Ж еңілт ек қыз  еді  (Аймауытов).  Қала- 

ның көл жақ шетінде т апалт ақақ шіркеу көрінеді 

(Сонда).  Одан соңғыдүрдек  ерін,  ж алпақ мұрын 



Д о ға  деген жігіт  еді (Сонда).

Сөзжасамдық -дақ/-дек/-т ақ/-т ек форман- 

ты біраз ретте дыбыс-еліктеуіш терден жасалған 

туынды есімдерге жалғаны п та жаңа сын атауын 

түзе  алады.  Қарсы қабырғада,  бұрышта жалты- 

раған солқъиідақ кроватв (Аймауытов). Б ы лқы л- 

дақ  барқыт  орындық  ...  Балташ  бы лқылдақ  ор- 

нына  келіп  отырды  (Сонда).  Үйытқып  соққаң, 

ызылдақ  ж ел  (Сонда).  М олдашқа  даңғы лдақ 

Жығылбайдың қызын айттырмаса... (Мүсірепов).

Бұл  м ы салдардағы   туынды  сын  атаулары- 

ның м орф ологиялы қ құры лы мы н былай  мүше- 

леп  көрсетуге болады: солқ (дыбыс еліктеуіш)  + 



-ы л  (жұрнақ)  >  солқыл  (дериват  есім)  +  -дақ 

(сөзж асамдық  ф орм ант)  >  солқылдақ  (туынды 

сын атауы).

Былқылдақ,  ызылдақ,  даңғылдақ  -  бұлар да 

тілімізде осындай құрылымда қалыптасқан.

Тілімізде  сөзж асам ды қ осы  -дақ форманты 

арқылы  пайда болған  есім  негізді сын атаулары 

қатарына сондай-ақ шаңдақ,  шардақ,  құмдақ ту- 

ылымдарын да ж атқы зуға болады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   563   564   565   566   567   568   569   570   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет