Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет566/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   562   563   564   565   566   567   568   569   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Ертіс бойында өзен, өлке, сызалы, қүйқсиіы жер 

сағалаған елдер...  (Аймауытов). Шүбартқан ат- 

тылар тобы әдемі жасыл төбелер мен сыз атты 

сайлар бойында (Әуезов).  Тақталы көйлегіне қара 

шүбар  галст ук  тағы п  қойыпты  (Аймауытов). 

Үстінде қой жүні тақталы шекпені бар жігіт кіріп 

келді (Сонда).

Сөзжасамдық  -ды /-т ы /-лы   ф орманты   қай 

түрде де жалпы  есім  түбірлерге,  солардың  қата- 

рында әсіресе нақты зат атауларына жиірек жал- 

ғанады.  Солай екені ж оғары да талданған тіл де- 

ректерінен де айқын аңғарылады.  Ол туынды сын 

атауын  үнемі  бұлай  біры ңғай  нақты  мәнді,  де- 

ректі зат атауларына, өзалдына дербес, толық ма- 

ғыналы жеке есім түбірлерге  ғана емес, солардың 

сыртында және абстракт (дерексіз) мағыналы лек- 

семаларға да,  кейде тіпті  модаль сөзге де ж алға- 

нып тудыра алады.



Кәрлі қысқа маңдайы тақ еткенін бір-ақ білді 

(Аймауытов). Бізде фабрик-заводтар сияқты ор- 



далы дүкендер болмады (Сонда). Жадымда соғыс 

кезі,  сойқанды  кез (М ақатаев).  Қатыгез майдан, 

қанды  жапан  (Сонда).  Екеуі  де  Бекболатқа  ке- 

рект і кісі  ғой  (Аймауытов).  Қ үлғана  бізде  селе- 

белі ауру (Қоңыратбаев). Д эл осы ж олғыдай іиаң

ды шабуылды бүрын көрмеген едік (Әуезов).

Тілімізе,  сон дай -ақ,  негіздеуші есім  сөз бен 



-лы /-т ы /-д ы   ж ұрнағы ны ң  өзара  сөзжасамдық 

қатынасқа түсу нәтижесінде қалыптасқан сын ес- 

імдер  де  бірталай.  Олардың  тек  тіл  білімі  сала- 

сы н д а ғы л а р ы н ы ң   кейбірі  м ы салы   м ы налар: 



өрнекті сөйлем, хабарлы сөйлем,  сүраулы сөйлем, 

бүйрықты сөйлем, лепт і сөйлем,  атаулы сөйлем, 

жақты сөйлем,  күрделі сөйлем,  себепті оралым, 

шартты оралым, мақсатты оралым, есімді тіркес, 

етістікті тіркес, түрақты тіркес, түйдекті тіркес, 

аморфты тілдер, актусиіды мүшелену, ареалды лин-


СЫ Н  ЕСІМДЕР  СӨЗЖАСАМЫ

345

гвистика,  дэстүрлі граммат ика,  функционалды 

грамматика,  болжалды келер шак, максатты ке- 

лер шак,  сабакты етістік,  шартты рай,  дауысты 

дыбыстар,  үнді дауыссыздар,  үйірлі мүіие,  күрделі 

сөз,  канатты сөз,  нүктелі үтірт.б.

Сөзжасамдық  -лы /-д ы /-т ы   ф орм анты ны ң 

қатысуымен  терминдік  сипатта  пайда  бодған 

мұндай  есім  негізді  сын  атаудары  жадпы толып 

жатқан өзге білім салаларында да осылай  көптеп 

кездеседі.

-л ы қ /-д ы қ /-ты қ .  С өзж асам ды қ -лы к /-д ы қ / 

-тық ф орманты  түркі  тілдерінде  жалпы  өнімді 

ж ұрнақ саналады. Түркологияда ол  бірде толық 

м ағы налы   іл етістігінен  ш ы ғары лса,  енді  бірде 

“лы қ толы ” дегендегілы қ лексемасымен тектес- 

тіріледі.

Ілгеріде  қарастыры лған  қазақ тіліндегі  сын 

атауын жасайтын  -ль//-дб//-ть/формантына моң- 

ғол  тіліндегі  - л и г  ж ұ р н а ғы   с ә й к е с е д і.  -лы қ  /  



-д ы қ /-т ы қ афф иксі  сондай-ақ  ілгеріде сөз бол- 

ған  -лы/-ды/-т ы ф орманты ны ң толы қ тұрпаты, 

я ғн и   соң ғы  -лы /-ды /-т ы  ф орм асы   -лы қ /-д ы қ /  

-тық аффиксінің фонетикалық дамуының нәти- 

жесі  ретінде сипатталады.  Түркологияда жалпы 

сөзжасамдық бұл жұрнақтың ф онетикалық даму 

процесінің мынадай негізгі үш сатысы атап көрсе- 

тіледі:  -лы г/-л и г —> -л у у /-л ю ю  —»  -лы /-ли .

Бірақ түркі тшдеріндегі  бұл  екі ж ұрнақ бір- 

бірінен дамып  ш ы ққанмен, өздерінің сөзжасам- 

дық қызметінде олардың әрқайсысының тек озіне 

тиесілі ерекш е белгілері  қалы птасқан.  Мысалы 

-лы қ/-ды қ/-т ы қ ж ұрнағы  тілімізде сын  атаула- 

рынан горі,  зат атауларын жасауда айрықша бел- 

сенділіктаны тады ,  яғн и   осы  соңғы   қызметінде 

бары нш а онімді ж ұрнақ саналады. Ал  -л ы /-д ы / 



- ты форманты  олай емес:  бұл тек есім  негіздер- 

ге  ж алған ы п ,  б іры ңғай  сын  атауларын  ғана 

түзеді.  Біз  қарасты рғалы   оты рған   -л ы қ /-д ы қ / 

-тық  ф орманты ны ң одан  ең басты  айырмаш ы- 

лы ғы   (әрі  арты қш ы лы ғы ):  ол  көпш ілік  түрік 

тілдерінде  зат атауларымен  қоса,  сын  атауларын 

да жасай  алады.  Рас,  сезж асам ды қ -лы /-ды /-т ы  

жұрнағындай соншалықты жиі  емес.

Сөзж асамдық  бұл  -лы қ/-ды қ/-т ы қ  жұрна- 

ғы ,  ілгеріде  талданған  -лы /-д ы /-т ы   форманты 

сияқты сын атауларын жасауда үнемі есім  негізді 

сөзге  ж алғанады.  Ж әне  бұл  есім  негізді  сөздер 

кобінесе абстракт мағыналы, яғни білдіретін мән- 

ұғымы  ж ағы нан  дерексіз  болып  келеді.  Ондай 

сын атауы дериваттарының кейбірі,  мысалы,  мы- 

налар:  Ақтық  күшін  жинап,  қатын-балаларын

шақырып алып қол үстасып қоіитасты (Аймауы- 

тов).  Бүл іиығарманын олецдік қасиетіне бармай- 



ақ  қояйын  (Ш от-А ман).  Отаудың  оң  ж ақтағы 

түскиіз,  іиымылдығына  шаңырақтан түскен  күн 

сэулесінде  коктемдік,  жаңа  ашық рең  бар  (Әуе- 

зов). Әкесінің дүпиелік есепке аңқау да,  аңғал емес 



екенін  білсе  де  ...  (Сонда).

Қ азақ тілінде есім  негізден  -лы қ/-ды қ/-т ы қ 

форманты  арқылы  туынды  сын  атауларын  жа- 

сайтын ондай  есім  негіздердің енді біразы  нақты 

заттық  мәні  бар,  деректі  сөздер  болып  келеді. 

Саулық қойдың жасындай жасымыз бар...  (Айма- 

уытов).  Суық суға майлық орамалын малып, элсін- 



элсін тарта берді (Сонда).

Мұндай  құрылымды сын атауларындағы  не- 

гіздеуіш  создердің тағы  бір тобы жанды табиғат 

құбы лы стары на,  я ғн и   адамға,  торт  түлік  малға 

қатысты  болып  келеді.  Бұларға,  мысалы,  мына 

іспетті туылымдар дэлел бола алады. Інілік, құрбы- 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   562   563   564   565   566   567   568   569   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет