Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет565/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   561   562   563   564   565   566   567   568   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
иді (Әуезов). Әбіиі тәрбиелі үстамдылық көрсетті 

(С онда).  Өз ә к е с і...  кат ал,  кәрлі әкесі (Сонда). 



Өңшең әнші,  ойнақты топ домбыраларын аспанға 

көтереді (Сонда).  Ол нам азға да  онша  қүнт ақ- 

ты кісі емес(А ймауытов). Ақбілек еркелі,  назды, 

майда  үнін  созып...  (Сонда).  Текті  жігіт  тек 

жүрер  (Мақал).  Мен  кескекті  ердің  сойымын. 

(Махамбет).

Тіліміздегі  түрлі  асыл  тасты  бұйы м дарға, 

әш екейлі  сәндік заттарға қатысты  туынды  сын 

атаулары  өзалды на тағы   бір жеке топ  құрайды, 

мысалы, мыналар:луА*/с/ш погон, алтынды кежім, 



алтынды  шолпы,  ш ілтерлі  сы рға,  зерлі  оры н- 

д ы қ , жезді түйм е, бөрілі б айрақ, күміст і садақ, 



оқалы  ким еш ек-ш арш ы , кестелі отау т.б.

Күн  астында  алтынды,  күмісті  погондары 

жалт-жұлг етеді  (Әуезов). А рғы м ақ ат бізде бар, 

Алтынды кежім сізде бар Жаптыртқалы  келгемін. 

(Қамбар батыр). Ы қпалы жүрген ер еді, Алтынды 



қылыш  будырған  (К енесары   Наурызбай).  Зерлі 

орындық үстінде (Доспамбет).  Бөрілі байрақ ас- 

тында...  Бөрілі  найза  үстаса...  (С үйінбай).' Ақ 

гимнаст еркаға  жезді  т үйме  т аққан  (Әуезов). 

Бастарында оқалы,  кестелі аппақ кимешек-шар- 

шылар (Сонда). Құлақтағы шілтерлі, алтын сыр- 

ғалары  тынымсыз  жалтырайды  (Сонда).  Әмір 

келіп,  Үмітейдің қүшағында кестелі отауға кірген 

(Сонда).


Сөзж асамды қ  бұл  -ды/-ді,  -т ы /-т і,  -лы /лі 

форманты арқылы есім негізден қалыптасқан жо- 

ғары дағы лар  іспетті  туынды  сын  атауларының 

мына  бір  тобы  тілімізде  жалпы  халы қты қ  по- 

этикалық өң, байырғылы қ сипат алған, көбінесе 

тұрақты тіркес түріндегі фразеологизмдік орам- 

дарда  кездеседі.  М ұндай  мәнді  ж аңа сөзжасам- 

дардың кейбір  үлгілерін төмендегі мысалдардан 

көруге болады.

Арқанды атқа кісенім,  Байлаулы атқа пішенім 

(Бердіқож а).  Семіз  ат,  қомды  түйе,  қүйрықты 



қой,  тіске ж үмсақ м илы  п алау(Л әниял).А т алы  

сөзге  арсыз  таласады  (Аймауытов). А лалы   сақа 

менен  ақты  асыққа  Таласып  бетін  жасқа  жу- 

ған інің (Ш әңгерей).  “Торқалы той,  топырақты 

ө л ім ”  дегенге  келгенде...  (Әуезов).  Биік  стол 

үстіне алалы мақпал жабылыпты (Сонда). Қоға

мы күшті ер еді,  Киімді бала тудырған (Кенеса- 

ры  Наурызбай).

Ж оғарыдағы сияқты  құрамда келетін туын- 

ды сын атауларының ішінде әдеби тілдік норма- 

ға бұлай үнемі сәйкес келе бермейтіндері де ара- 

тура  ұшырасады.  Ж алпы жұрттық қолданыс ала 

қойм аған ондай жекелеген сы нды қ туылымдар

кобш есе  ақы н ,  ж азуш ы лар  ш ы ғарм алары нда 

өзін дік  бір  стиль  ерекш елігі  ретінде  нем есе 

жергілікті сөйлеу тәжірибесінде  (яғни кейбір  го- 

ворда) кездеседі.  Кейбірін олардың, мысалы, мына 

төмендегі  сөйлемдерден  көруге  болады. Дәрмен 



т ағы   да  үтықты  дау  бастады  (Әуезов).  Ірікті 

тобын  Қүнанбай қосып жіберді (Сонда).  Оразбай 

түкпірлі тәсіл  ойлап қалғандай (Сонда).

Аталмыш бұл  -лы /-лі,  -т ы/-т і жұрнағы қазір 

қазақ тілінде көп  қолданыла бермейтін  сыза,  сы- 

зат  сияқты   гидронимдік  сипаттағы   көне  жеке 

атауларға  ж әне  кейбір  киім  үлгілеріне  қатысты 

белгілі  бір аймақта  ғана  (оны ң  өзінде де  жалпы 

сирек) жұмсалатын  б ай ы р ғы тш с/яа сөзіне жал- 

ғаны п та жаңа сын атауын  жасайды.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   561   562   563   564   565   566   567   568   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет