Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Туынды  субстантив  зат  есімдер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет559/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   555   556   557   558   559   560   561   562   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.3.2.  Туынды  субстантив  зат  есімдер

Түбір субстантив зат есімдерге қарағанда ту- 

ынды субстантив зат есімдер сан ж ағынан едәуір. 

Олар  -  негізінен  үш -торт  қана  ж ұрнақ  арқылы 

ж асалған туынды  сын  есімдер.  Мысалы,  мұндай 

-іиы (-ші) жұрнақты туынды субстантив зат есім- 

дерге қанаушы,  қаналушы,  айыптаушы, меңгеруші, 



жаттықтырушы, тергеуші сияқты біраз жасалым- 

дар жатады.  Бұлар тілімізде кеңес дәуірінде орыс 

тіліндегі эксплуататор, эксплуатируемый,  обвини- 

тель,  заведующий,  тренер,  следователь термин- 

дерінің қазақты қ баламасы ретінде  қалыптасқан. 

Осы топқа сонмн-аккайырш ы, жүргінші туылым- 

дарын да қосуға болады.  Сырт тілдік әсер жалпы 

бұларда көрінеу. Әсіресе соңғы жүргінші субстан- 

тив зат есімінде.  Ол орыс тіліндегі сын есім негізді 



прохожий субстантивінің эквиваленті ретінде пайда 

бол ған. Ал қайыршы туынды субстантив зат есімі 

//юш/уйсубстантив зат есімімен  мэндес.

Сырт тілдік әсер -кер(-гер) жұрнағының қаты- 

суымен жасалған айыпкер, бапкер, үміткер, талап- 

кер, жүлдегер, заңгер, даугер субстантив зат есімде- 

рінен  де  айқы н  көрінеді.  Бұлар  да  -  сол  орыс 

тіліндегі обвиняемый,  тренер,  претендент,  призер, 

истец субстантивтерінің терминденген баламала- 

ры.  Ж оғары дағы   туынды  субстантив  даугер  зат 

есіміне  қы рғы з  тілінде  дооч  субстантиві  сэйкес 

келеді: Ырыстууга жуучу келет,  ырысы жокко дооч 



келет (К удачливому сваты ходят,  к неудачливо- 

му  истцы  ходят)  (Ю Сл.).

Тілімізде  м ағы насы   “заттан ған ” ,  есім  негіз 

бен  -лас  (-дас,  -тас)  ж ұрнағы ны ң  өзара  сөзжа- 

самдық қатынасынан  қалыптасқан сын есім туы- 

лымдар да  біраз  бар.  С ы нды қ  семантикасы  зат- 

ты қ сипат алған,  зат есімденген  мұндай  субстан- 

тивтер қатарында мысалы, күндес,  күрдас, қарын- 



дас (“туы сқан”  м ағы насы ндағы ), замандас, жер- 

лес, әріптес,  қарсылас,  бэсекелес туынды сөздерін 

алып  қарауға  болады.  Бұлардың  ішінде  күндес, 



қүрдас, замандас, қарындас (“туысқан” мағынасын- 

дағы ) сияқты сын  есімдер бүгінде  мағынасы  өте 

ерте  заттанған  байы рғы   субстантивтер  ретінде 

сипатталады.  Ж алпы бэсекелестуылътын да со- 

лай байырғы сипаттағы субстантив зат есім деуге




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   555   556   557   558   559   560   561   562   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет