Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет557/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   553   554   555   556   557   558   559   560   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
338

СӨЗЖАСАМ

болғанды ғы. Демек,  қы сқарған   зат есімдер кем 

дегенде  толы қ  м ағы налы   екі  сөзден  қы сқара 

бірігуінен жасалады.  Олар  ғы лы ми-техникалы қ 

үрдіспен,  қо ғам ды қ-саяси   ж ағдайларм ен  қат- 

қабат келіп,  жаңа ұғымдармен байланысты лек- 

сикалық бірліктер түзіледі.

Қ ы сқары м дар  К еңес  дәуір ін ің   ал ғаш қ ы  

жылдарынан  бері  қарай  қалы птасы п,  еліміздің 

тэуелсіздік алуымен  байланысты соңғы  онш ақ- 

ты жылдың  көлемінде  қарқы нм ен дамы п, жаңа 

ғылымдармен байланысты  қанш ама қы сқары м- 

дар жасалды жэне олар ұлттық сипатта бел алып, 

бекемдіктанытабастады.  Мәселен: Жұмыссыздар 

мен  қолы  бос тұрғы ндар  үшін еңбек рыногында 

қабілеттілігін  арттыру  м ақсаты нда  Э Е М -нда 

(Электронды есептеу машинасында) жұмыс істеу 

жылдамдығын әрі қарай жетілдіруге мүмкіндіктер 

жасалады  (“Астана ақ ш ам ы ” ). КМ ҚК -  (комму- 

налдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын) еңбек 

биржасы  сырттан  келген  азаматтармен  жұмыс 

істейді (Сонда).

Қазіргі  қы сқарған зат есімдер табиғаты  мен 

қызметі ұлттық дүниетаны м ға,  этномэдениетке 

сэйкес жасалған тілдік бірліктер.  Мысалы:  Бұрын 

құ қы қ  қорғау  саласы ндағы   М АИ   қы сқары м ы  

қазір  Ж П   (жол  полициясы )  -  түріне  ауысты. 

Қ азақт елеком ны ң  а кц и ясы   саты лады   (“Ж ас 

Алаш”).  Бұл келтірілген мысалдар қазақы таным- 

ға сэйкес жасалған  қысқарымдар.

Қысқарған күрделі зат есімдер құрылымдық 

жағынан әр түрлі болып келеді.  Қысқарымдардың 

құрамына енетін сыңарлардың қай тобына жата- 

ты нына  қарамай,  олар тұтас  күйінде  бір  ұғы м - 

ның  атауы  болады.  Қ азақ  тіліндегі  қы сқары м - 

дарды жасалу тэсіліне қарай, бірнеше топқа бөлу- 

ге  болады.  Сөз  қы сқартуды ң эріптік,  буындық, 



аралас қысқарымдар сияқты  түрлері  бар.

Қ азақ  тіліндегі  қы сқарған   зат  есімдердің 

құрам ы на  енген  сы ңарларды ң  қай  соз  табына 

жататына қарамастан, бір ұғымның атауы ретінде 

қолданылады.  Қ азақ  тіліндегі  қ ы сқар ған   зат 

есімдер жасалу тэсіліне  қарай жалпы торт топқа 

болінеді.

1. 


Бірнеш е  создердің  тіркесімінен  тұратын 

күрделі  атаулардың  ы қш амдалуы нан  ж асалған 

басқы дыбыстық я әріптік қысқарымдар: А Қ   ҚР, 

ААҚ АЭС, БҰҰ, БАҚ ЖШС, Ж АҚ ҚСЭ, ҰХҚ ПҰАЖ, 

ЕҚЫҰ,  КИМЭП,  ЮНЕСКОт.б. (Қысқарымдардың 

құрамындағы сыңарлар екіден басталып, бірнеше 

сы ңарларға  дейін  кетеді)  жасалымдар  жатады. 

Бұрын бұл қысқарымдардың орыс тілінде қалып-

тасқан  үлгісін алатын болса,  бүгінгі таңда  қазақ- 

ш а  б алам асы   басы м .  Осы  қы сқары м д арды ң  

кейбіреуі таратылып айтылса,  кейбіреуі тілде жеке 

соз сияқты   қолданыс тапқан.  Мысалы:  Басқару 

м ақсаты  -  К И М ЭП -т і әлемдік  деңгейдегі инсти- 

тут  дэрежесіне  көтеру мен  осы  мақсат т а  оған 

аса ірі Қазақстандық жэне шетелдік компаниялар 

м ен  банктерді  қатыстыру  жолдарын  талқы лау 

( “ Егемен  Қ а за қ с т а н ” ).  Б үгінгі  ТМ Д   м е м л е - 



кеттерінің де тағдырын желтоқсаннан бөліп қарау 

м үм кін ем ес(иЖас алаш ”). МАИбастығымен осы 

мэселе жөнінде тілдесудің сэті түспеді,  демалыс- 

та көрінеді (“Жас алаш”).  Бұл келтірілген мысаддар 

ж азба  тілде  де,  ауызекі  тілде  де  ай ты латы н , 

түсінікті,  копш ілікке  таны мал  қы сқары м дар. 

Түсініксіздік тудыратын  қы сқары мдарды ң ж ақ- 

ша  ішінде  толы қ  тіркесімдерінің  аны қтамасы н 

беріп  оты рған  жон:  ҰҚ К   (Ұлттық  қауіпсіздік 

комитеті),  ІІМ   (Ішкі  істер  министрлігі),  Қ ТП  

(қалааралы қ  телефон  пункті),  П М З  (Павлодар 

мұнай зауыты) т.б.

2.  Бірнеш е  сездердің  басқы  буындары  мен 

басқы дыбыстық немесе әріптік, я болмаса аралас 

қысқарымдар: ҚазТАТ,  ҚазМҰУ, АлМУ,  ҚазМЗУ т.б.

3.  Буындық қысқарымдар: үжымшар, кеңшар, 

военком,  Кармет,  Сеймар,  Санүр,  О номком, 

терминком, Алтеба,  санбат, басбухт.б.

4. Буындық қысқарымдар мен толық создердің 

бірігуінен ж асалған туындылар: биоөріс, медбике, 

зоодүкен,  зоопарк,  Казэксимбанк,  Қазбаспасөз, 

мем м үлік,  Еуразия т.б.

Бұл  келтірілген  мысалдар  бүгінгі  жаңа  қол- 

даныстағы жасалымдар.  Мысалы:  “Қазақтелеком- 

ның ”басшылығы бірқатархалықаралықбайланыс 

желілері бағытына сөйлесу бағасын төмендетті 

(“Ж ас ал аш ”).  Бірақ біздің кинотелекөрермен со- 



дан өзінеаз-кем болса да тиімді нэрселерді іріктеп 

ала білсін (“ П арасат”).

Қ а з ір г і  қ а з а қ   т іл ін д е г і  қ ы с қ а р ы м д а р  

(қы сқарған  күрделі зат есімдер) омірмен озектес 

дамып  келеді.  Олар  -  қоғам ды қ-саяси  ұйымдар- 

дың қы сқартылған аталымдары,  мемлекеттердің, 

мекемелердің  т.б.  қы сқарты лған  атаулары  жиі 

ұшырайды. Әсіресе соңғы жылдарда жарнамалық 

қызметге кең қолданыс тапқан.  Қысқарымдардың 

негізгі  ерекшелігі  -  тілдік  ықшамдау,  үнемдеу 

заңдылықтарына сәйкес туындаған жасалымдар, 

жаңа  текстегі  создер  және  тиімді  әдіс,  икемді 

тұлғалар.

Қ ы сқарған  зат есімдер  -  созж асамның  ана- 

литикалы қ  тәсілімен  жасалып,  тілде  орны ққан, 

аталым  қызметін атқаратын, жазылу емлесі қалып-



СУБСТАНТИВ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

339

т а с қ а н ,  м ә н -м а ғ ы н а с ы   бар  атаулар.  Қ а за қ  

тіліндегі қы сқарған зат есімдер сөз ретінде тілге 

енді. Тілдегі ықшамдау заңдылығына сай жүретін 

лексикалы қ  үнемдеу.  Бұл  -  тілде  үздіксіз жаса- 

латын  құбылыс.  Олар  -  қоғам ны ң   дамуы  мен 

өзгерісіне орай  үнемі  үздіксіз жүре беретін және 

ықш амды  қалыптасып  отыратын  ұтымды  қол- 

даныстар.  Қысқарған күрделі  зат есімдер  ғылым 

тілінің жүйелі,  ықш амды жетілген  тіл  болуына 

өзі  үлесін тигізеді.

3.3.  СУБС ТА Н ТИ В  ЗАТ  Е С ІМ Д Е Р

Әдетте сын  есімдер мен  есімшелер субстан- 

тивтенеді, олардың  мағынасы затганады,  заттық 

дербестік алады.  Мұндай сөздер зат есім  сияқты 

септеледі, тәуелденеді,  коптеледі.  Егер қандай да 

бір сын есім  мен есімше өзінің семантикасы жа- 

ғы нан  бұлай  затты қ  сипат  алып,  септік  және 

көптік (Байтұрсыновша “жай”) жалғауларын, тәу- 

елдік пен жіктік (Байтұрсыновш а “ж ақ ”) жалға- 

уларын  қабылдай  алатын  болса,  онда бұл  олар- 

дың субстантивтенуге жарамдылығын  көрсетеді. 

Сөйтіп  субстантив  зат  есімдер  деп,  м ағы насы  

түпкілікті заттық сипат алған, жалғау қабылдау 

қабілеті бар сын  есімдер  мен  есімшелерді  айта- 

ды.  Д емек  бұлар  да,  жай  зат  есімдер  сияқты , 

түбір,  туынды  және  күрделі  сияқты   үш  түрде 

сипатталады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   553   554   555   556   557   558   559   560   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет