Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет554/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   550   551   552   553   554   555   556   557   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
336

СӨЗЖАСАМ

Қ осарлы   зат  есім н ің   бұл  тобы  стильдік 

ыңғайдағы, яғни белгілі бір мәтін колемінде қол- 

данылады.  Құры лымы ж ағы нан  әркелкі болып 

к е л е д і.  С т и л ь д ік   ы ң ғ а й д а ғ ы   қ о с а р л ы   за т 

есімдердің  көбінің  екі  сы ңары ны ң  да  екеуі  де 

жеке қолданыста бар лексемалар.

Қосарлы зат есімдердің біразына үнемдеу заң- 

ды лы ғы м ен  қалы птасқан тілдік бірліктер жата- 

ды.


Қ оғам дағы  түрлі ж аңалы қпен  байланысты 

келіп қосылған  қосарлы зат есім жасалымдарына 



үшқыш-ғарышкер,  ғарышкер-батыр,  сый-сияпат, 

ғалым-хатшы, сарапшы-маман, эксперт-кеңесші, 

бизнес-орталық,  экономист-менедж ер,  заңгер- 

кеңесші, экспресс-ақпарат,  суретші-модельер т.б. 

жатады.


Бұл туындылар  -  мерзімді баспасөзде  үнем- 

деу  заңды лы ғы на  сәйкес,  сыртқы  тұрпаты ны ң 

ықшамдалуымен  біртұтас  м ағы налы қ ұғым жа- 

сау мақсатынан туған лексемалар.

Сөздің жаңаруы  -  қолданымды лы қ қызметі 

қоғамның дамуымен қабаттас жүріп отырады.  Ол

-  өмірдің қажеттілігі мен сұранысынан туындай- 

тын  құбылыс.  Ж алпы   күрделі зат есімдер қазақ 

хал қ ы н ы ң   ұлтты қ  б о л м ы сы н ан ,  э тн и к а л ы қ  

ерекшелігінен алыс кетпеген,  қазақ елінің салт- 

дәстүрі оның аталымдарынан (номинация) көрініс 

тауып,  сипат алып отырған.  Осының бәрі  - жаңа 

сөзді  жасаудың  жолдары.  Бұл  әдіс  -  тіл  байлы- 

ғы н жетілдірудің ең бір  құнарлы   көзі.

Қосарлы зат есімдердің тағы  бір ерекшелігі 

құрам ы ндағы   сы ңарлары   антоним дес  болып 

келеді.  Ж еке  тұрғандағы   м ағы налары   қарама- 

қарсы   антоним   сөздер  қосарланы п  айтылып, 

үшінші бір жаңа мағыналы ұғымды білдіріп, қай- 

шы  мәнді  қосарлы зат есім жасалады.  М ысалы, 



өтірік-шын,  дос-қас, дос-дүшпан, бас-аяқ, алыс- 

жақын, алыс-беріс, бай-кедей, келім-кетім, күйініш- 

сүйінііи,  ақ-қарасы,  ауру-сау т.б.

Тоқтарбайды ң  дәулеті,  Іш кені  мас,  жегені 

тоқ, Бай-кедейдің көңілі жай (Қобыланды).  Құда- 

сы м ен алыс-берісін күшейтті  (ҚТС).

Сөздерді  қосарлау мен  қайталау арқылы жа- 

салған  қосарлы зат есімдердің табиғаты өзгеше- 

леу.  Біріншіден,  қосарлау мен  қайталау арқылы 

жасалған қосарлы зат есімнің сыңарлары о баста 

бір-бірімен өзара салаласа байланысқан бірыңғай 

сөздер болып  келеді.  М ысалы, эке-шеше, ар-үят, 



күіи-жігер.  Екіншіден,  қосарланатын да,  қайта- 

ланатын да сөздер бір-бірімен семантикалық бай- 

ланысты болуы  керек. Атап айтқанда,  мағынасы 

бір-бірімен  ж ақы н  мәндес  синоним   сөздер  не-

месе керісінше мағынасы бір-біріне қарама-қарсы 

антоним сөздер қосарланады. Үшіншіден, қосарлы 

зат есімдер негізінен сөз табының барлық түрлерінен 

болатындықтан, сол сөз табының тұлғалары арқылы 

түрленеді. Тортіншіден, создердің қосарлануынан 

жасалған  қосарлы зат есімдердің лексикалық ма- 

ғынасы бүтіндей өзгеріп кетпейді, көбінесе жалпы- 

лық, жинақтық мағына үстеледі. Сондықтан сөзжа- 

сам тұрғысынан  қосарлану мен  қайталау арқылы 

ж асалған  қосарлы  зат есімдердің сипаты  біркелкі 

емес.  Қосарлы зат есімдердің сыңарлары мағына- 

лы,  бірі  -  мағыналы,  бірі  -  мағынасыз,  екеуі  де 

мағынасыз болып келеді. Оларды тарихи тұрғыдан 

саралағанда, мағынасыздеп жүрген сыңарларының 

өзі бір кезде мағыналы немесе басқатілде мағына- 

сы бар сөздер болады.

Қосарлы  зат есім  сы ңарлары ны ң  морфоло- 

гиялы қ  сипаты  аса  күрделі  болады.  Мысалы: 



көрген-білген  [қосымш алы-қосымш алы  түбір], 

төсек-орын  [қосымшалы-қосымшасыз],  ағайын- 

туыс  [біріккен-қосымшалы]   т.б.  бірнеш е  құры - 

л ы м д ы қ   к е с т е л е р   б о й ы н ш а   қ о с   с ө зд е р д ің  

морфологиялық құрамын  көрсетуге болады.

Қосарлы зат есімдердің сыңарларының орнын 

ауыстырып  қолдануға  болады  (бірақ  ол  барлық 

қос сөздерде бірдей  кездесе  бермейді).  М ысалы, 



талас-тартыс - тартыс-талас,  туған-туысқан - 

туысқан-туған,  қол-аяқ  - аяқ-қолт.б.

Қосарлы  зат  есімдердің  әр  сыңары  өзіндік 

екпінін сақтайды (екінші сыңардың екпіні, бірінші 

сыңарға қарағанда күштірек болады).

Т іл д ің   д а м у   н ә т и ж е с ін д е   қ о с а р л ы   зат 

есімдердің бір сыңары немесе екі сыңары да өзінің 

мағынасынан айырылған. Мысалы:дау-шар, келін- 

кепш ікі.Ь .

Қосарлы  зат  есімдердің  сыңарлары  ж инақ- 

тық, жалпылық (жекелік), даралық, айқындылық 

және бейнелік мағыналарды білдіреді.  Нақты бір 

ұғымды білдіреді.

Қосарлы зат есімдер:  біріншіден,  мағыналық 

тұтастық, яғни құрамындағы сөздердің әрқайсысы 

әр  б асқа  м ағы н алы   емес,  тіркескен   күйінде 

б ір б ү т ін   м а ғ ы н а н ы   б іл д ір е д і.  Е к ін ш ід е н , 

құрылымдық тұтастық -  қосарланудан,  қайтала- 

нудан  ж асалған  сөздердің  барлы ғы  біртұтас  соз 

р е т ін д е   т а н ы л ы п ,  қ ұ р ы л ы м д ы қ   т ұ т а с т ы қ  

қасиетімен сипатгалады. Үшіншіден, синтаксистік 

жағынан (сөйлем мүшесі болуы жағынан) бөлшек- 

тенбей,  сойлемде  бір  ғана  мүш енің  қызметін 

атқарады.

Қосарлы зат есімдер термин ретінде де қалып- 

таса алады. Сондай-ақ,  қосарлы зат есімдер күрделі





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   550   551   552   553   554   555   556   557   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет