Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет548/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   544   545   546   547   548   549   550   551   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
И Г К Е Л Л  

1  КҮҒДЬЛІ  ЗАІ  ЕСІІУІДЕР

331


Кіріккен зат есімдердің кұрамында кездесетін 

кейбір  -дырык// -дірік; -ғалдақ,  -қыр т.б. тәрізді 

аф ф иксоидтарға  мойынтүрық,  өмілдірік,  уы л- 

дырық,  сағалдырық,  сарғалдақ,  қызғалдақ сияқты 

сөздер  жатады.  Тұркітануда  бұл  құбыдыс  жай- 

ында әр түрлі пікір бар. Дегенмен,  шығу төркінін 

дәл  солай  деп  ан ы қ  айту  қиы н  болса да,  тілдің 

ықшамдау заңды лы ғы на сәйкес  қалыптасқаны, 

толық мағыналы сөздер болғаны даусыз.  Мыса- 

лы ,  ышқырсөзі екі сөзден құралған.  Бастапқысы

-  іш+күр.  Қүр  -  “бау,  белбеу”деген  сөз. Дәл  осы 

мағынасы көне жазба ескерткіш тілінде кездеседі. 

Ол  курім  іазсаді  -  ол  белбеуін  ш еш кісі  келді 

(М К .III.319).  Кейінірек  құр  сөзінің  мағы насы 

дами келе синкретті түбірге айналған, яғни етістік 

мағынасын білдірген.  Бұл  екі сөз дыбыстық жа- 

ғы н ан   ы ң ға й л а с а   к ір ік к е н ,  іш  сөзі  екін ш і 

сыңардың ықпалымен жуанданып ыш болған да, 

екінші  сыңар қүр сөзіндегі  еріндік дауысты ды- 

бысты “ұ”  -  қы саң “ы” -дыбысына айналдырған, 

сөйтіп  қыр сөзіне айналған.  М ысалы:  Ол  тізесі 

жамаулы сұр шалбарын ышқырынан көтеріп қой- 

ды  (Дәуренбеков).

*Жансебіл  - жан “дж ан”  -  парсы тілінен  ен- 

ген  ж үрек,  өм ір,  дем ,  рух  деген  м ағы н ан ы  

білдіретіні түсінікті,  ал -себіл сыңарыны ң мағы- 

н а с ы   т ү с і н ік с і з .  Б ұл  -  т ү р к і  т іл д е р ін ің  

көпшілігінен кездесетін  көне  құбылыс.  Қырғыз 

тілінде  екі  мағы нада:  1)  сауыт,  2)  қару ұғымын 

білдіреді, шарайна созімен мәндес. Сонда екеуінен 

бірігіп  барып  кіріккен  зат  есімді  жаны  берік, 



қайратты,  табанды деген  мэнді  білдіреді.  М ы- 

салы :  Не  д е ген   ит  ж а н д ы ,  ж ансебіл  едім  

(Ж үнісов).  Зұлыс деген  бір тау бар  үлкен,  биік, 

Басы  қарлы,  таяны п  көкке  тиіп,  Пілден  пайда 

етуші жансебіл  бар,  Қ аракет қы п  сүйегін атып, 

жиып  (Ақылбай Абайұлы).



*Жэрмеңке - неміс тілінен енген сез.  Немісше

- Уа/г/* - жыл деген  м ағы наны  білдіреді. Ал Магкі



-  сауда  деген  сөз.  Ж ы лы нда  бір  рет  белгілі  бір 

жерде  ұлы  ж иы н  сауда  ұйы м дасты ры п,  оны 



^аһгтагкі  деп  атайды.  Біртіндеп  орыс  тіліне 

ярмарка ауысқан,  одан  қазақ тілінің дыбысты қ 

заңы на сай ж эрмеңке болып  кірігіп  кеткен  сөз. 

Осындай  езгерістерге  дыбыс,  кейде  бүтін  бір 

б у ы н   н е м е с е   г р а м м а т и к а л ы қ   т ұ л ғ а л а р  

көмескіленіп, екі сөз кірігеді. Сонда сөз тіркесінің 

бірігіп, тұтас тұлға болып  қалыптасуына анали- 

тикалы қ тәсіл  ғана емес,  ф онетикалы қ тәсіл де 

әз  үлесін  қосады.  Кіріккен зат есім  құрамында 

мейлі  тол  сөз  болсын,  мейлі  кірме  сөз  болсын 

сол  қ о л д а н ы п   о т ы р ғ а н   т іл д ің   д ы б ы с т ы қ

заңдарына сай дыбыстық өзгерістерге ұшырайды, 

сөз  тіркестеріндегі  алды ңғы  сы ңарды ң  екпіні 

әлсіреп,  екінш і  сыңардың  соңғы   буы ны ндағы  

екпін басым  келеді де, сөзтіркес бірұдай  екпінмен 

айтылады.  О ған  мына  секілді  тілдік деректерде: 

қарлығаш,  білезік,  ышқырт.б. дыбыстар  ы ғы сы п 

ш ығы п  қалы п,  буын  саны  кемуі  арқылы  бүтін 

соз  ы қш ам далған.  Бұлайш а  кірігу  кіріккен  зат 

есімдерге тән.

Кіріккен  есімдерге  қарағанда,  біріккен  зат 

есімдер  бертін іректе  пайда  болған   бірліктер. 

Ө йткені  создердің  әуелі  тіркесіп,  одан  кейін 

бірігіп,  ең  соңы нда  мүлде  кірігуі,  я ғн и   м ағы на- 

лы қ, тұлғалы қ озгерістерге  ұшырауы  ұзақ уақыт 

жүретін үрдіс. Тарихи тұрғыдан қарағанда кіріккен 

зат есімдер  коне  создерге жатады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   544   545   546   547   548   549   550   551   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет