Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет547/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   543   544   545   546   547   548   549   550   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
330

СӨЗЖАСАМ

ды лы ғы на әкеп саяды. Тілде жалпы  кіріккен зат 

есімдердің  пайда  болу ж үйесін  көрсетуге  бола- 

ды:  сөз  —»  сөз  тіркесі  —>  лексикалы қ  тіркес  —> 

біріккен зат есімдер —» кіріккен зат есімдер.

К іріккен  зат  есімдердің  кірігу  үрдісі  үзақ 

сонар  тарихи  кезеңдерден  өткен.  С онды қан да 

олардың кірігу дәрежесі әр алуан. Демек,  кіріккен 

зат есімдердің сыңарларының өзгеріске ұшыраған 

дәрежесін түрлі саты ға боліп  көрсетуге  болады:

1-саты:  кіріккен зат есімдердің құрамындағы 

сыңарларының түйіскен жерінде аз ғана дыбыс- 

ты қ өзгеріске  ұшырап, жылыса кіріккендер: бел- 

беу  < (бел+бау),  ашудас <  (ашу+тас),  жегжат  < 

(жек+жат),  жәрдем  < (жар+дем) т.б.

2-саты:  кіріккен  зат  есім нің  құрам ы ндағы  

сы ңарларды ң  құрам ы   өзгеріске  түсіп,  сыртқы 

тұрпаты   өзгереді,  сы ңарлар  ж ы м даса,  сіңісе 

кіріккендер:  карлығаш < (қара+ала+кұс), білезік 

<  (білек+ж үзігі),  белуар  <  (бел+буар),  ышкыр  < 

(іш+кұр)  т.б.  біріккен  зат  есім  құрам ы ндағы  

сыңарлардың арасында пайда болатын өзгерістік 

фонетикалық қана құбылыс емес, олар түбір мен 

түбірді,  қосы м ш аларды   қию ласты ратын  амал. 

Кіріккен  зат есімдер сы ңарлары ны ң  орындары 

арқылы қабыса байланысуы олардың сіңісуі мен 

жымдасуы,  буын  ығы суы  мен жылысу заңдары 

тарихи синтаксистік амалы болса, сол байланыс- 

ты бекіте түсетін, дара сөздің қалпы н жасайтын 

қосы м ш а  ды бы сты қ  байланы с  амалы  -  сы ңар 

а р а с ы н д а ғы   д ы б ы с ты қ ,  б у ы н д ы қ  ө згер іске 

ұшырауы.  Осылай кірігіп  қалы птасқан кіріккен 

зат есімдер  бір  құрамды дара сөз деп  ұғы ны ла- 

ды.  Бірақ тарихи ж ағы н ан   кіріккен  зат есімдер 

лингвистикалық барлау, талдау жасау арқылы ай- 

қындалады. Ж оғарыда келтірілген деректер тұлға- 

сын бүтіндей өзгертіп,  ізін жоғалтқандар.

3-саты: кіріккен зат есімдердің сыңарларының 

біреуі  ғана өзгеріске  ұшырап  кіріккендер,  олар 

л и н г в и с т и к а л ы қ   т а л д а у   к е з ін д е   а р а ж іг ін  

ажыратуда,  онш а қиы нды қ келтірмейді.  М ыса- 

лы , бэйіиешек,  бәйтерек,  абжылан,  алагүлік (аң), 



абжаукын (өсім.),  айгөлек (ойын), ақдабы (мата), 

алапес (ауру),  аласапыран,  жансебіл,  ителгі, ала- 

ғаншык  (боран),  алагүлік  (1.  қоңыз;  2.  бүлік;  3. 

түйе ауруы) т.б.

Кіріккен зат есімдердің сыңарлары тегі жа- 

ғы нан  әр  алуан.  Көпшілігі  тіліміздің  байы рғы  

сөздері  болса,  соны м ен  қатар,  басқа  сөздерден 

енген сөздер де кездеседі.  Мысалы, шалап, мүрап, 

жиеншар,  жарапазан,  диуана,  докаба  (барқыт), 

дарбаза<(дәр+вазе),  байғұс<[бей+һуш  (ақыл,  ес 

т.б.)],эбілхаят  [аб:  су+хәйат:  өмір,т ірш ілік[;

абы ро й< [а б+ су,  руй:б ет [,  ж егж ат < [ж еке. 

и е к :(б і р )+ д ж е һ э т :(ж а қ , 

б а ғ ы т )] , 

ж эр- 

дем<[жар+дем[-комек т.б.

Бұлар көбінесе,  араб,  парсы тілдерінен еніп, 

кірігіп  кеткендер.  Келтірілген  мысалдардан мы- 

надай  түйін  жасауға  болады:  1)  тілдік  қордағы  

б айы рғы   сөздер;  2)  байы рғы   сөздер  мен  басқа 

тілдерден   ен ген  кірме  сөздер;  3)  таза  басқа 

тілдерден енген кірме сөздер.

Ж асалу тәсілі ж ағы нан  кіріккен  зат есімдер 

құры лы м ды қ,  м ағы налы қ  ж ағы н ан   күрделі  зат 

есімнің басқа түрлерінен өзіндік айырмашылығы 

бар.  С онды қтан  ол  күрделі  зат  есім нің  бір  түрі 

болып саналады.

Сонымен,  кіріккен зат есімдердің дыбыстық, 

буындық  өзгеріске  ұш ырап,  әуел  бастағы   түр- 

тұрпаты н  өзгертуі  кездейсоқ  емес,  белгілі  тіл 

жүйесіндегі заңды лы қтарға байланысты.  Бұның 

өзі  кіріккен  зат есімдер  -  күрделі  зат есімнің  өз 

алдына жеке түрі екеніне дәлел.

Кіріккен зат есімдер құрамындағы сыңарлар 

эуелгі  өз  м ағы налары н  ж оғалты п,  басқа  жаңа 

мағынаны білдіреді. Мысалы, жауқазын, сарғалдақ, 

қы зғалдақ,  сайгүлік,  абжылан,  ж елғабыз деген 

сөзд ерд егі  -ға лЬ а қ у  -гү л ік ,  аб -,  ж ау-,  -қазы н, 



-ғабыз тәрізді сөздердің дәл лексикалы қ мағына- 

сын  түсіну  қи ы н ,  оларды ң  м ағы н асы   тарихи 

тұ р ғы д ан   с а р ал аған д а  ға н а ,  белгілі  болады. 

Сөздердің түп-төркінін табу терең зерттеуді қажет 

етеді.  Ж оғары да  келтірілген  мысалдарда  -ғабыз 

сөзі -  ф онетикалық өзгерістерге  ұшырап ұяңдан- 

ғ а н ^ я б д с д ег ен  м онғол  сөзі.  М ағы насы   - күшті 

жел,  дауь/лдегенді білдіреді.

Ж ау  - түркі тілдерінде м ай деген  м ағы наны  

білдіреді, жауказын<жау+қаз+ын гүлдің бір түрі. 

Сол  сияқты   -ғалда қ  -  көне  түркі  тілінде  қазіргі 

гүл сөзінің орнына қолданылған. -қат,  -ғалдақ, 

-іиешек сөздері  көне түркі тілінде жиі қолданыл- 

ған.


К ір ік к е н   за т   е с ім д е р д і  а у ы з  ә д е б и е т і 

үлгілерінен де жиі кездестіруге болады.  Мысалы: 



Кокпар қылып дұшпанын, Тау мен тасты күңірентгі 

(Қобыланды).  Барайын десе, бата алмас,Дарбазадан 

өте алмас  (Сонда). Ағайынын ш ақыры п, Ж инады 

тегіс ж ан-ж ақты  (Қамбар).

Т іл   з а ң ы   б о й ы н ш а   с ө з д е р   қ о л д а н ы с  

б а р ы с ы н д а   ө з ін ің   д ы б ы с т а л у ы н   ө з г е р т іп , 

құры лы мды қ  тұлғасы н  ықш амдай  алады.  Осы 

тұрғыдан алғанда, жоғарыдағы келтірілген тілдік 

деректер о бастағы толыққанды, мағыналы сөздер 

болғаны дәлел болады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   543   544   545   546   547   548   549   550   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет