Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Кіріккен  күрделі  зат  есімдер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет546/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   542   543   544   545   546   547   548   549   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.2.2.  Кіріккен  күрделі  зат  есімдер

Тіліміздегі  кіріккен  зат  есімдер  -  екі,  үш 

создердің бірігу нэтижесінде жаңа мағыналы лек- 

сем аға  айналған  кезде  құры лы м ды қ  (морфема- 

лық), дыбыстық озгерістерге ұшырап, жымдасып, 

сіңісіп  кеткен  создер.

Кіріккен  зат  есімдердің  басқа  күрделі  зат 

есімдерден  айырмаш ылығы, ерекшелігі  олардың 

сыңарлары  бастапқы  тұрпатын  озгертіп,  буын 

жігін  ж оғалты п,  сыңарлары  озара  кірігіп,  жігін 

білдірмей  кетеді.  Басқа  күрделілерге  қарағанда, 

дара  созге  сыртқы  тұрпаты  ж ағы н ан   ж ақы нда- 

сып  келеді.  М ысалы, қөлғап,  қарағаш,  бәйшешек, 

белбеу, ыіиқыр, қайнаға, т.б.

Кіріккен  зат  есімдер  -  құры лы м ы ны ң  оған 

негіз  болған  сыңарларды ң  озгеріп,  кейде  ұқса- 

май,  мүлдем  басқаш а болып  қалы птасқан тілдік 

б ір л ік те р .  Бұл  тіл  з а ң д ы л ы қ т а р ы н а   с ә й к е с  

дыбыстардың  бір-біріне  ы қпалы н  тигізуі,  буын 

ығы суы,  жылжуы,  кірігуі  нәтижесінде  болатын 

сандық, сапалық озгерістер.  Мысалы, білезік<(білек 



жүзігі),  көзілдірік<(көзге  іл+ дір+ік),  қайнаға 

<(қайын аға),  желғабыз<(жел+қабас), т.б. тәрізді 

создер  кірігіп,  жігі  білінбей  кеткен  сездер  тілде 

коп.  Осы  сияқты   создердің  сыңарлары  озара 

бірігіп,  ж ымдасып,  жаңа  лекси калы қ  ұғы м ны ң 

атауы  болған  кезде, тілдің  ішкі  заңдылықтары на 

сәйкес өзгерістерге түскен.  Біріншіден,  бұлай бо- 

лудың себебі:  сыңарлардың м ағы налы қ тұтасты- 

ғынан лексикалы қ тұтастық қалыптасқан, сойтіп 

бір лексикалық бірлікке айналу барысында әр түрлі 

ф о н ет и к а л ы қ   озгеріске  ұш ы рай   береді.  Сол 

озгерістердің  негізінде  біріккен  создер  кіріккен 

создерге айналады.  Ал  кіріккен создердің бір бас- 

палдақ  жеке  дара  создерге  ж ақы н  тұрғаны   тіл 

деректерінен де анық корінеді. Мысалы, қоян, қүлан, 



қабан,  тарлан т.б.  соған дәлел.  Бұлардың осылай 

-а н //-а ң  созіне аяқталуы тек кездейсоқ емес.

Бұл  корініс жалпы  күрделі создердің заңды- 

лы ғы н а  сәйкес тірек сыңардың  бірнеш е соз жа- 

сау  мүмкіндігінен  ш ы ғаты н  заңдылық.  Бүгінгі 

т а ң д а   тілде  с о н ы ң   ізі,  ж ұ р н а ғ ы   қ а л ғ а н ы н  

аңғартады.  Бұл  заңдылық тілдегі  ықшамдау заң-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   542   543   544   545   546   547   548   549   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет