Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет545/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   541   542   543   544   545   546   547   548   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР

329

Біріккен  зат есімдерді  іштей  саралай  келген- 

де,  олардың ауыспалы  сыңары түрлі сөз табына 

катысты: зат есім+зат есім,  сын есім+зат есім, 



зат  есім+етістік т.б.  үлгілерде  осылай  жасала 

береді.


Біріккен  зат  есімдер  әуел  баста  сыңарлары 

ан ы ктау ш ы   ж ән е  ан ы қтал у ш ы   сөз  ретін де 

қалыптасқан.  Қазір бүл сыңарлардың арасында 

ондай  қаты настарды ң  белгісі  ж оқ,  тек  заттың 

атауы.

1.  Біріккен  зат  есімдердің  бірінші  сыңары 



сол  ұғым ның  қандай  затқа (материалға)  қатыс- 

ты  екенін,  я ғн и   заттық  сапаны  білдіреді:  тас- 



бақа, тайтері  (төсеніш),  темірж ол,  қүстөсек, 

жероиіақ, жүкаяқт.Ь.

2.  Пішін  ұқсастығы:  егеуқүйрық  (жэндік), 



оқжылан,  өгізкөз (есім.),  қүсаяқ (өсім.),  аю қүлақ 

(өсім.), шпмүрын, айбалта, қылтүтік (катііляр) т.б.

Біріккен  зат  есім  жасалу  үшін  создер  ең 

бірінші, мағыналық жағынан үйлесуі керек.  Мэсе- 

лен аяқ және көйлек деген  екі  зат есімді алайық, 

бұл екеуі біріге алмайды,  өйткені аяқ-көйлек не- 

месе көйлекаяқ дей  алмаймыз.  Бұл  м ағы налы қ 

нормаға сай  келмейді,  керісінше ит және мүрын 

деген  сөздердің  бірігуіне  болады,  өйткені  итте 

мұрын бар.  Бұтада өсетін жемістің сыртқы  пішіні 

иттің мүрнына ұқсас болғандықтан,  оған  мағы- 

налық ұқсату заңдылығына байланысты итмүрын 

деген  атау берілген, итмүрын деген біріккен  зат 

есім  ұқсастықтан  барып қалыптасқан.

3.  Түс: ақбәкен,  қарабидай,  қарақат,  сарысу, 

сарыөрік,  қызылш ақа  (күс),  алақүрт  (өрнек), 

алақоржын (тышқан) т.б.

4.  Заттың  неге  арналғанды ғы :  асжаулық 



(дастархан),  қолж уғыш ,  шаштараз,  асбүршақ, 

түскиіз,  астүз, балабақша т.б.

5. Сапалық қасиеттері, дәмі, иісі т.б.: балқурай, 



м ай қа раға й ,  үшж апырақ,  уқорғасы н  (өсім .), 

жүпаргүл, сасықкекіре (өсім.) т.б.

6.  М екендік  орнын,  мекенін  корсетеді: тау- 



сағыз,  ж анқалта,  қолбала,  сужылан,  колбақа, 

тауешкі (аң), тасшөп (өсім.),  қүмсағыз (өсім.) т.б.

7.  С анды қ сапаны ң  қатысуымен  қалыптас- 

қан:  бірқазан,қырықж еті,алтыбақан, үшбүрыш 

(геом.),  қырықбуын (өсім.), мыңбасы т.б.

8.  М етафора,  б ейнелеп,  астарлап,  теңеп 

корсету: соқыртеке, кәріқыз (өсім.), желаяқ, көріпкел, 

қылкөпір,ш өпж елке т.б.  Бұл  жерде  сыңарлар  - 

мағыналық даму үрдісінен  откендер.

Б ір ік к е н   зат  е с ім д е р д ің   қ ұ р а м ы н д а ғ ы  

сыңарлартүрлі соз табынан болуына  қарамастан, 

бір  заттық  ұғымды  білдіріп,  соз табы  ж ағы нан

зат  есім  болады.  Соны мен,  зат  есімдер  -  жеке 

создердің  бірігуінен  біртұтас лекси калы қ  м ағы - 

наны  білдіретін  туынды  создер.  Біріккен  зат 

есімдердің лексикалы қ салм ағы ,  олардың  м ағы - 

налықтұтастығымен  олшенеді.  Нэтижесінде жаңа 

мағыналы аталым  (номинация)  пайда болады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   541   542   543   544   545   546   547   548   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет