Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет537/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   533   534   535   536   537   538   539   540   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
324

СӨЗЖАСАМ

аты  т.б.  Осы  келтірілген  мысалдарда  екі  сыңар- 

лар  да  бір-біріне  мағына  жағынан  түтасып,  бір 

үғымның  атауын  жасаған.  Олар  -  екі  түбірдің 

(негіздің)  жалаң  қосындысы  емес,  басқа  мағы- 

наға  ие  болған,  жаңа  мағыналы,  жаңа  түлғалы 

сөз.  Мысалы:  алаөкпе  (гуру),  көгала  (ъуру),  қап- 

тесер  (‘гышқаң),  кемпірқосақ,  алабота  (^өсім.)  т.б.

3.  Күрделі  зат  есімдер  -  тілдегі  дайын  лек- 

семалар.  Тілде  олар  лексикалық  мағына  түтас- 

тығымен  және  тілде  дайын  лексемалар  ретінде 

ерекшеленеді.  Мысалы,  алжапқыш,  бозбала,  қол- 

габыс,  өгей  шеше  (мачеха),  қайынага,  ата  кәсіп, 

жолсерік  т.б.  Мысалы,  Жылдагы  әдетінше  со- 

ларды  өз  журтына  қондырысып,  қүлын  қурықтап, 

бие  байласып  дегендей,  біраз  қолгабысын  тигізді 

(Жүмаділов).  Басында  Ақжанга  жолсерік,  ат- 



қосшы  ретінде  мектепке  ере  барып  жүрді  де, 

ақыры  одан  қалыспай,  қосылып  бірге  оқып  кетті 

(Сонда).


4.  Күрделі  зат  есімдердің  қүрылымдық  түтас- 

тығы  бүзылмайды,  сы ңарларды ң  арасындағы 

синтаксистік  байланыс  өз  қызметін  тоқтатады 

да,  оларды ң  арасы н а  д ән екер л еп   б асқа  сөз 

кіргізуге  ж ән е  о л ар д ы ң   о р н ы н   ауы сты руға 

көнбейді.  Мысалы,  аққу,  бозторгай,  қараторгай, 



кокқүтан (қүстар),  аққүлақ (өсім.),  ақсүйек (өсім.), 

қарақас  (өсім.),  қарақат  (өсім.),  қарақүс  (қүс) 

тәрізді  жасалымдар.

5.  Күрделі  зат  есімдер  -  мағына  қүрастыру- 

шы  сыңарлардың  жай  ғана  қосындысы  емес, 

белгілі  дәрежеде  атаулық  қасиет  алған  түстік 

белгіден,  әр түрлі үғымның атауына көшкен лек- 

семалар.  Бүған  көз  жеткізу  үшін  оларды  сөз 

тіркестерімен  салыстыру  керек:  сібір  бозторгайы, 



қара  қараторгай,  ақ  аққу,  сүр  кокқүтан  т.б.  Мә- 

селен,  қудың түсі ақ та,  қара да болатыны белгілі, 

бірақ  соған  қарамастан,  тектік  атауға  көшкен, 

яғни аққу қүстың бір түрінің аты,  үғымның атау- 

ын  білдіреді,  түсті  білдірмейді.  Ал  егер  сыңарла- 

рының  орнын  өзгертсе,  тілдің  басқа  қүбылыста- 

рына  айналады.  Мысалы,  қу  ақ,  қүс  қара  десек 

түсті  білдіреді.  Демек,  күрделі  зат  есімдердің 

белгісі  -  түтас  күйінде  сөз  тіркесінің  бір  сыңары 

болуында.

6. 

К үрделі  зат  есім д ер д ің   сы ң ар л ары  



үзіліссіз  бір  ауа  түйдегімен  айтылып,  бір  екпінге 

бағынады.  Бір  екпінді  болу  күрделі  зат  есімге  де 

қатысты.  Ш ынында  да  сөздің  тиянақты  болуы 

екпінмен  байланысты.  Екпіннің  бүл  қызметін 

тіл мамандарының қай-қайсысы болса да,  кезінде 

дәл  көрсеткен.^эұндай  қасиет  -  дара  сөздерге де, 

күрделі  создерге  де  (күрделі  зат  есім)  ортақ. 

Мысалы: алақоржьСн,  алаөкпе' ,  алапсапыраі’н,  ал- 



тыбака'н.  алабота'.  аккута’н.  аксапы’ 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   533   534   535   536   537   538   539   540   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет