Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет536/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   532   533   534   535   536   537   538   539   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
КҮРДЕЛІ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

323

мысалы:  қырқа.  =анақ  ж ұрнағы   зат  атауына 

ж алғаны п,  оған  кішірейту мәнін  береді.  М ыса- 

лы,  шұқанақ.  =пақ  ж ұрнағы   да  кішірейту  ма- 

ғы насы н береді,  мысалы: ойпаң.  =/7#тж ұрнағы  

да кішірейту мәнін білдіреді.  = паң  жұрнағымен 

м ағы налас.  Мысалы:  ойпат.

= аң   ж ұрнағы  да  кіш ірейту мән  береді,  мы- 

салы, шатқалаң.



3 .2 . 

КҮРДЕЛІ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

Тілде жаңа сөздердің жасалу жолдары аз емес. 

Солардың бірі - аналитикалық тосіл.  Осы тэсілмен 

жасалған,  күрделі  сөздердің  бірі  -  күрделі  зат 

есімдер.  Күрделі зат есімнің мынадай түрлері бар: 



біріккен  (кіріккен)  күрделі  зат  есімдер,  қосарлы 

күрделі зат  есімдер,  тіркесті күрделі  зат  есімдер, 

қысқарган  күрделі  зат  есімдер.

Қазақ  тіл  білімінде  күрделі  зат  есімдер  ар- 

найы  зерттеу  нысаны  болған  емес,  ол  тек ғалым- 

дардың  жалпы  күрделі  сөз  тоңірегінде  айтқан 

пікірлері  түрғысынан  қарастырылды.  Ал  күрделі 

зат  есім  жайлы  толыққанды  ғылыми  түйін  жа- 

сайтын  ірі  ғылыми  зерттеу  жасалған  жоқ.  Бүл 

жайт  тек  қазақ  тіл  білімінде  ғана  емес,  барлық 

түркітануға  қатысты.

Тілдің  қомақты  бөлігін  зат  есімдер  қамти- 

ды.  Ол  -  тілімізде  жиі  қолданылатын,  басқа  сөз 

таптарын  өзінің  маңына  топтастырғыш  қасиеті 

күшті,  белсенді  және  үйытқы  болатын  соз  табы.

Зат деген үғым - шындық өмірдегі түрлі заттар 

мен  қүбылыстарды,  үғымдар  мен  түсініктерді 

қамтиды.  Осы  үғымдар  мен  түсініктерді  дара 

сөзбен  де,  күрделі  сөзбен  де  жеткізуге  болады. 

Мысалы,  дара  зат  есім:  агаш,  кол,  тау,  су,  заман, 



торгай,  бала  т.б.  Күрделі  зат  есім:  қарагаіи,  сары- 

су,  ақырзаман,  бозторгай,  қараторгай,  бозбала, 

көлбақа, 'колжутар,  таутеке,  таубуршақ,  Ақ  уй, 

Ақ  орда  (резиденция),  азат жол  (абзац),  ас  уй  (кух- 

ня),  ауыз  уй  (коридор),  булшық  ет  (мыіицы),  ауыз 

су,  огей  бала  (пасынок),  куйеу  бала,  кедей-кепшік, 

койлек-коншек,  ата-ана,  қазан-аяқ,  ойын-кулкі, 

ақыл-ой,  Қ Т Ж   (Қазақстан  теміржолы),  Қ Қ С  

(қосымша  қун  салыгы)  т.б.

Міне,  жоғарыда  келтірілген  дара  создерге 

де,  күрделі  зат  есімдерге  де  ортақ  қасиет,  белгі  - 

лексикалық  магына.  Дара  зат  есім  қандай  лекси- 

калық  мағыналы  бірлік  болса,  күрделі  зат  есім 

де  сондай  лексикалық  бірлік  болып  саналады. 

Лексикалық  мағына  жағынан  дара,  күрделі  атау- 

лаода  озгешелік,  ерекшелік байқалмаса да,  қүра- 

Моі  жағынан  олар  тең  келмейді,  яғни  қүрамы 

жағынан дара,  күрделі,  коп қүрамды болып келеді 

де,  сол  жағынан  ажыратылады.

Күрделі  зат  есімдер  қүрылымдық,  семанти- 

калық  сипаты  жоне  синтаксистік  қызметі  жағы- 

нан  да  дара  зат  есімдермен  пара-пар,  тілде  атқа- 

ратын  қызметі  де  бірдей,  себебі  тілде  олар  дара 

зат  есімдер  сияқты  жеке  лексемаларға  жатады.

К үрделі  зат  есімдер  -  екі  я  одан  да  коп 

сөздерді  біріктіру,  тіркестіру,  қосарлау және  қыс- 

қарту  арқылы  созжасам  үрдісінің  нәтижесінде 

жасап,  бір  үғым,  түсініктің  атауы  ретінде  қалып- 

тасқан  лексикалық  бірліктер.

Күрделі  зат  есімдерге  кемінде  екі  түбір  каты- 

сады.  Сойтіп,  тілде  жаңа  маңыналы  күрделі  зат 

атауын  жасауға  сыңарларының  әрқайсысы  әрқи- 

лы  дәрежеде  үлестерін  қосып,  жаңа  мағынаның 

қалыптасуына  жәрдемін  тигізеді.

Күрделі  зат  есімдердің  қүрамындағы  сыңар- 

лар  үндесу,  сіңісу,  ықшамдалу  т.б.  зандылықтар- 

дың  әсерінен  түрлі  озгеріске  үшырап  отырады. 

Мысалы:  алжапқыш  -»  ал0(-ды) +жапқыш,  сара- 

ла  (улт.тагам)  —»  сар0(-ы)+ала,  сарагаш  (осім.) 

—»  сар0(-ы)+агаш,  бетаіиар  —»  бет0(-ті)+ашар, 



айгулақ  (жәндік)  —»  ай+қулақ:  г~қ  т.б.

Тіл  б іл ім ін ің   осы   с а л а д а ғы   т е о р и я л ы қ  

жетістіктеріне  сүйене  отырып,  қ азақ  тіліндегі 

күрделі  зат  есімдердің  озіндік  ерекшелігі  мен 

белгілерін  анықтауға  болады.

Күрделі  зат  есімдердің  басты  белгілері:

1.К үрделі  зат  есім   кем ін д е  екі  тү б ір дің  

(негіздің)  бірігуінен  /к ір ігу ін е н ,  тіркесуінен, 

қосарлануы нан  жасалады.  Мысалы:  қолгабыс, 

ақсақал,  кокжиек;  азат  жол,  азу  тіс,  Ақ  орда, 

асық  жілік,  киіз  уй,  ауа  райы;  бау-бақиіа,  бата- 

т іле к ,  ә н -к у й ,  боран-іиаш ы н;  А А Қ   (Ашық 

акционерлік  қогам),  БАҚ   (Буқаралық  ақпарат 

қуралдары),  Б Ү О   (Беймолім  ушатын  объект), 

ЖШС  (Жауапкеріиілігі  шектеулі  серіктестік)  т.б. 

Яғни  күрделі  зат  есімдерді  жасауға  бірнеше  ма- 

ғы н а л ы   с ы ң а р л а р   қ а т ы с а д ы .  К ү р д ел і  зат 

есімдердің  сыңарларының  мағыналы  созден  бо- 

луы  -  күрделі  соз  атауларының  негізгі  белгісі. 

Бүл  қағиданьт  Н.Оралбаева  1971  жылы  өзінің док- 

торлы қ  диссертациясы нда  қа за қ   тіл  білімінде 

тү ң ғы ш   рет  ү с ы н ы п ,  сол  а р қ ы л ы   к ү р д е л і 

етістіктерді  аналитикалық  формалы  етістіктерден 

ажыратқан,  болген.

2.Күрделі  зат  есім  жасайтын  сыңарлар  мағы- 

н ал ы к  ж ағы нан  да,  қүры лы м ы   ж ағы нан  да, 

қызметі  жағынан  да  тұтасып,  бір  ғана  үғымның 

атауын  білдіреді.  Мысалы,  ақизен  -  осімдіктің 

атауы,  аққайран  -  балықтың  атауы,  алтыбақан  - 

үлттық  ойынның  аты,  алақоржын  -  тышқанның 

аты,  балқарагаіи  -  ағаш тың  аты,  бозторгай  - 

қүстың  аты,  бозөкне  -  малда  болатын  кесел,  бес- 



атар  -  қарудың  аты,  бесқақпай  -  үлттық  ойынның



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   532   533   534   535   536   537   538   539   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет