Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет535/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   531   532   533   534   535   536   537   538   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
капшык, калашык, кітапша, сандыкша, дөңес сөзде/ь 

індегі =іиык  =шік,  кітапша,  сандыкшадағы  =ша, 

дөңестегі  =ес,  көлсымактағы  =сымак жұрнақта- 

ры  тілде  бір дара  мағы нада  қөлданылады,  я ғн и  

өлар сөзге кішірейту мағынасын  қөсады.

Ал  жеңешетай,  ағатай,  калкат ай  сияқты  

сөздердегі =тайжұрнағы жақсы көру, ізет көрсету , 

сыйлау  м ағы налары н  қөсып  тұр.  Сөл  сияқты  



Қүрмаш (Қ ұ р м ан ғал и )Ж үмаш  (Ж ұман),  Сәулеш 

дегендегі  =іи  ж ұрнаі:ы  сөзге  әрі  кішірейту,  әрі 

жақсы  көру мағы насы н  қөсқан.  Осы жұрнақтар- 

дың мағыналары  -  бір-бірінен бөлінбейді, біртұтас 

бірлікте жүретін  мағы налар.  Мұндай жұрнақтар 

тілде  көп  емес.  Тілде  негізінен  дара  мағы налы  

жұрнақтар негізгі  өрында.

Зат есім нің лексикалы қ м ағы насы н түрлен- 

діретін  ж ұрнақтар тілде түрлі реңктік м ағы наны  

білдіреді.  Олар:  1)  сыйлау,  құрметтеу м ағы насы ,

2)  ж ақсы   көру  сезімін  білдіру,  3)  еркелету  әрі 

кішірейту м ағы насы ,  4)  кемсіну,  қөмсыну мәні,

5)  кішірейту мәні.

Бұлардың әрқайсысына жеке төқталайық.

1. 

Сыйлау,  құрметтеу м ағы насы тілде белгілі 



көрсеткіш тер,  яғн и   ж ұрнақтар арқылы  беріледі. 

Қазақ  тілінде  үлкенді  сыйлау,  құрметтеу  м ағы - 

насының арнайы көрсеткіштер арқылы берілуі тілде 

қалы птасқан  заңды  құбылыс деп  танылу  керек. 

Оны  халы қты ң  салт-санасы  туғы зған.  Үлкенді 

сыйлау,  құрметтеу  халықтың  дәстүр  салт-сана- 

сы ны ң  бір  түрі.  Халықтың  өмірінен  кең  өрын 

алған салт-сана, дэстүр тілден де өз көрінісін тап- 

қан.  Осы  салт-сананы ң, дәстүрдің сақталуы бұл 

мәндегі ж ұрнақтарды ң  қазір тілде жиі қөлданы - 

луын сақтаған.

Сыйлау,  құрметтеу мэндегі ж ұрнақтар=  еке, 



=ка,  =ке,  =й.  Бұл жұрнақтардың қөлданылуында

2 түрлі ерекшелік бар:  1) бұл жұрнақтар кісі атта- 

рына ж алғанғанда,  кісі аттарының бір, я бірнеше 

буыны  қы сқарады.  Осы жұрнақтар қазақ тілінде 

кене  заманнан  келе жатқан  сөз қысқартудың жө- 

лымен тікелей байланысты.  М ысалы,Ж д/се(Ж ам- 

был),у4се/се(Асқарбек),  Сәке (С ағы нды қ), Құреке 

(Қ ұрм анбек), Зэке (Зейнөлла) т.б.  Әдетте  кісі ат- 

тарын  қысқартып,  өған  =еке,  =ка,  =ке жұрнақта- 

рын қөсып  қөлдану жасы  үлкен, сыйлы,  құрметті 

адамдарға қатысты.  Бірақ  кейде жасы  кіші адам- 

дарға  сы й -құрм ет  көрсету,  ілтипат білдіру  үшін 

де  бұл жұрнақтарды қөлдану  кездесе береді.



322

СӨЗЖАСАМ


2) 

Тіліміздегі  = й  ж ұрнағы  да  сыйлау,  ілти- 

пат,  ізет  білдіру,  ұлкен  тұту  м әнін  береді.  Бұл 

ж ұрнақты ң  қолданы лу  аясы  тар,  ол  туыстық 

мәндегі  атауларға  ғана  ж алғанады   ж әне  олар- 

дың бәріне емес, тек аға, апа, шеше, ата, әке, жез- 



де, эпке сөздеріне жалғанады: ағай,  апай,  шешей, 

атай, әкей, жездей. Осылардың ішіндегі жиі қол- 

даны латы ны   ағай,  апай сөздері.  Бұл  сөздердің 

әлеуметтік  м әні  басқа  тілдердегі  синьор,  ханым 

сөздерінің м әніне ж ақы н.  Олар таниты н адамға 

да, таны майты н,  аты -жөнін білмейтін ад ам ғада 

қолданыла береді.

2.  Ж ақсы   көру  сезімін  білдіру  мәнін  =тай, 

=жан жұрнақтары білдіреді. Мысалы, Жеңешетай, 

үмытпаспын! Өлсем де үмытпаспын осы жақсы- 

лығыңдыі (Әуезов). -  Ой, Абайжан, қарағым, не бол- 

ды?Біреу тиген бе? - деп,  ішінен  “экем үрды м а ? ” 

деп  те ойлап  кап  еді  (М.Әуезов).

Бұл екі жұрнақ мағыналас, синоним жұрнақ- 

тар, олар кісі аттарын жасауда кең орын алған.

3.  Еркелету  әрі  кішірейту  м әнін  білдіретін 

жұрнақтар:  = қ а н ,  = ш .  М ысалы, Балақан-ау,  ба- 

лақан,  сүт  пісіріп  сен  үшін,  Д емалмай  жүр  әлі 

апаң (Мүсірепов).

Бұл ж ұрнақтарды ң  қолданылу аясы  бірдей 

емес,  = ш   ж ұрнағы   өте  жиі  қолданылады.  Ол 

көбіне, кісі аттарына жалғанады.  Кейде туыстық 

атаулармен  қолданылады: көкеіи,  қалқаш ,  анаш, 



апаш.  Бұлар тәуелденген тұлғада қолданылады: 

Соңғы   анашым  менің,  апашым  менің  сияқты  

тұлғадағы  қолданыста сыйлау мәні қосылады.

4.  К е м с ін у ,  қ о м с ы н у ,  м ен сін б еу   м ән ін  

білдіретін жұрнақтар =сымақ,  =шығаш,  =шігеш, 

=бай,  =ек.

1)  = сы м ақ ж ұрнағы жанды, жансыз зат есім 

сөздерге жалғаныи, оған кемсіну,  қомсыну, мен- 

сінбеу мәнін қосады.  Олар: батырсымақ,  өзенсы- 



м ақ,  таусымақ,  ғалы мсы мақ,  көлсымақ.  Бұл 

жұрнақ жіңішке сөзге де, жуан сөзге де бір тұлғада 

жалғанады, я ғн и  буын  үндестігіне бағынбайды.

2)  =шығаш,  =шігеш жұрнағы да кемсіну мәнін 

береді.  Ол  =сымақ  ж ұрнағы м ен  синонимдес. 

М ысалы,  Ж екелеген  байшігештердің  арманы   - 

бай лы ққа  жету  (М ұқанов).  Өзін  батыр  санай- 

ты н ершігештерде ж оқ емес (Сонда).

3)  = б ай  ж ұрнағы  кекету,  кемсіну мәнін  бе- 

реді.  М ысалы:  Бұл  үйде жеңіл  мінезді  бір ж ел- 



пекбайлар тұрады екен деп ойламаңыздар  (Адам- 

баев). Сартабан өмірі малмен өткен адам көрінеді, 

оны жұрт барып т үрғш салпақбайлеп те атайды 

(Мәуленов).

4)  =ек ж ұрнағы   да  кемсіну  мәнін  білдіреді. 

Мысалы, Ж әлелдің артында қалған екі жетімек- 



пен бірге шырылдап мен де қала бердім (Жүнісов).

5)  Ұ рғаш ы  мәнін  білдіретін  =жын,  =жін 

ж ұрнағы   бар.  Ол санаулы сөзге  ғана жалғанады: 

қүнажын,  дөнежін.

6.  Кішірейту  мәнінде  тілде  қолданылатын 

жұрнақтар бірсыпыра. Олар =шық, =шік,  =қал,  =ша, 

=ше,  =шақ,  =шек,  =ес,  =қа,  =пан,  =анақ,  =пақ, 

=қалақ.  Бұл  мәндегі жұрнақтардың  көп  болу се- 

бебі бар,  олар адаммен байланысты да,  үй жану- 

арларымен байланысты да,  басқа жансыз заттар- 

мен  байланысты да қолданылады, я ғн и  олардың 

қолданылу аясы кең.

=шық,  =шік жұрнағы жанды, жансыз зат атау- 

ларына жалғанып, заттың атауына кішірейту мәнін 

қосады. Олар: үйіиік, тобешік, көлшік, қапшық, те- 

кешік,  түйіршік, т.б. Заттың атын жасаған ірімшік, 

ойыншық сөздеріндегі  =іиық,  =шік ж ұрнағы ны ң 

да түп  негізі  осы ж ұрнақпен бір болуы  мүмкін.



=шақ,  =ше/сжұрнағы жанды, жансыз зат атау- 

лары на  ж алғаны п,  оларға  кіш ілік  мән  қосады: 



інішек, қүлыншақ, тоқтышақ, т.б.

Келіншек,  іиынашақ сөздерінің құрамындағы 

= ш ақ ,  = ш е к   ж ұрн ағы   осы  кіш ірейту  мәндегі 

жұрнақпен төркіндес деуге болады.

=ша,  =ше  ж ұрнағы   ж ансы з  зат  атауларына 

жалғанып, оларға кішілік мән қосады.  Кейде же- 

келеген жанды зат атауларына  жалғанып, оларға 

да кішілік мән қосуы кездеседі.  Олардан кітапша, 



көрпеше,  қобдиша, огізше сөздерін  атауға болады.

Сын есімдердегі үзынша,  сүрша,  бозшац&тен- 

дегі  =ша ж ұрнағы  мен зат есім ж ұрнағы ны ң ара- 

сында  байланы с  бары  байқалады.  Олардың  ма- 

ғынасы ж ақын.  Сын есімдегі =ша,  =шеж.урнағы  

да түстің  бәсеңдігін,  солғы н ды ғы н ,  я ғн и   азды- 

ғын  білдіреді.  С онды қтан  олар төркіндес болуы 

ықтимал.


К іш ірей ту  м ән ін   б ілдіретін   -пан,  -ес,  -қа, 

-анақ,  -пақ, - аш,  -аң жұрнақтары өнімсіз саналады.

=пан  ж ұрн ағы   зат  есімге  қосы лы п ,  оған 

кішілік  мән  береді.  Ол  бала  сөзіне  ж алғаны п, 

құсты ң  баласы ны ң атын ж асаған.  Ол  - балапан. 

Балапан сөзін щ   қолданыста басқа  м ағы насы  да 

бар. Тілімізде баласын, немересін жақсы көргенін 

білдіру үшін, еркелету м әнінле балапансөзін қол- 

дану тілде өте жиі  кездеседі.  М ысалы, Айналай- 

ын  кіш кентай балапаным (М ұқанов).

=ес жансыз  зат атауларына ж алғаны п,  оған 

кішірейту мән береді. Белес,  дөңес сөздерінде ғана 

кездеседі.  =қа жұрнағы да кішірейту мән  береді,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   531   532   533   534   535   536   537   538   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет