Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет534/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   530   531   532   533   534   535   536   537   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ТҮРЛІ  РЕҢКТІ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

Зат  есім  сөзжасамы  алуан  түрлі.  Солардың 

бірі  - зат атауларына  түрлі реңк мәнін қосу. Адам- 

дар арасындағы түрлі қарым-қатынасқа байланыс- 

ты туатын сан-алуан  мәндегі  көңіл-күй, ризалық, 

үлкенге құрмет, сый,  ілтипат білдіру, жақсы көру, 

кішіні  еркелету  сияқты   адамның  ішкі  сезімін 

білдіретін реңк мэнді жұрнақтар зат есім сөздердің 

озіне  ж алғаны п,  оны ң  лексикалы қ  мағы насы н 

құбылтады.  Л ексикалы қ  м ағы наны ң  құбылуы 

жалпы  тіл  білімінде  де,  орыс  тіл  білімінде  де 

сөзжасамға жатады. Оны орыс тіл білімінде түрлен- 

дірілген (модифицированное значение) сөзжасам- 

ды қ мағына деп  атаған.

Түрлендірілген сөзжасамдық мағына деп  негіз 

сөзде жоқ туынды  созге  үстелетін түрлі реңк ата- 

лады.  Мысалы, апатай, ағатай создерінде апасын, 

ағасын  жақсы  кору,  ілтипат көрсету мәні бар.  Ол 

м ағы на  -  апа,  аға  негіз сөздерінде ж оқ  м ағы на- 

лар.  Анығырақ айтқанда,#//#,  аға создерінің лек-




ТҮРЛІ  РЕҢКТІ ЗАТ ЕСІМДЕР

321


сикалық мағы насы ның үстіне қосымш а мағына 

қосылып, лексикалық м ағы на түрлендірілді.

Зат есімнің лексикалық мағыналарын түрлен- 

діруші сөзжасамдық мағы налары басқа сөз топ- 

тарында жоқ, олар тек зат есімдерге  ғана қатыс- 

ты. Зат есімнің бұл мағыналарының белгілі құра- 

мы, ол  мағыналарды жасаушы  белгілі сөзжасам- 

ды қ жұрнақтар бар.  Олар зат есімнің реңк мәнін 

тудыратын жұрнақтар деп аталады.

З а т   е с ім н ің   л е к с и к а л ы қ   м а ғ ы н а с ы н  

түрлендіріп,  о ған  түрлі  рең к  м әнін  қосатын 

жұрнақтар тілде көп емес.

Соңғы   зерттеу бойы нш а зат есімнің лекси- 

калық мағынасын түрлендіретін реңк мәнін қоса- 

тын  24 ж ұрнақ бары анықталды.

Олар төмендегілер:

1)  = еке,  = қа,  =ке  (Ж ұмеке,  М ұқа,  Сәке);

2)  = й  (апай,  ағай, әкей,  шеш ей);

3)  =тай  (ағатай, әкетай,  көкетай);

4)  =ж ан (Ардақжан,  көкежан);

5)  = қан , =ақан  (ботақан,  қош ақан);

6)  = қай,  =кей  (балақай,  шешекей);

7)  = ш ақ,  = ш ек (құлы нш ақ,  інішек);

8)  = ш ы қ,  = ш ік  (қапш ы қ,  көпш ік);

9)  =ш а,  =ш е  (кітапша,  өгізше);

10)  =ш   (Құрмаш , Айнаш);

11)  =сы м ақ (көлсымақ, таусымақ);

12) =ш ығаш ,  =шігеш  (байшығаш, ершігеш);

13)  =ж ы н,  =ж ін  (құнаж ы н, дөнежін);

14)  =ес  (белес, дөңес);

15)  = қ а  (қы рқа);

16)  = ат (қырат);

17)  = қал  (шатқал);

18)  = пат (ойпат);

19) = пан  (балапан);

20) = ан ақ (ш ұқанақ);

21)*=қалақ (ш атқалақ);

22)  = ақай  (итақай);

23)  = ек (жетімек);

24) =бай  (елпекбай)

Бұл жұрнақтардың тілде атқаратын  қызметі 

бірдей емес.  Бұлардың ішінде тілде белсенді  қыз- 

мет атқаратын өнімділері де бар,  қызметі тарыл- 

ған  өнімсіздері де бар.  Өнімді жұрнақтарға =еке, 



=ка, =ке,  =й, =тай,  =жан,  =шак,  =шек,  =шык,  =шік, 

=ш,  =сымак жатады.  Бұлар  күнделік өмірде жиі 

қолданылады, орісі  кең жұрнақтар.

Ал онімсіз жұрнақтарға =шығаш,  =шігеш,  =ес, 

=ка,  =пат,  =пан,  =анак,  =калак,  =ақай,  =ек,  =жын 

(=жін),  =ат,  =кал  ж ұрнақтары   жатады.  Бұл 

жұрнақтар бірді-екілі  сөздердің құрамында  кез- 

деседі, басқа сөздерге жалғанбайды.  Соған қарап,

өлар  өзінің  сөзж асам ды қ  қызметін  төқтатқаны  

анықталады.

Бұл ж ұрнақтарды ң әрқайсы сы ны ң м ағы на- 

ларында да ерекшелік байқалады.  Бұлардың көбі 

бір мағынада қодданылады.  Мысалы, көлшік, үйшік, 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   530   531   532   533   534   535   536   537   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет