Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет529/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   525   526   527   528   529   530   531   532   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ар,  -ер,  -р.  Бұл  ж ұр н ақ  етістік  негізбен 

сөзж асам д ы қ  қ а ты н а сқ а   көп  түсе  бермейді. 

Тілімізде  ол  арқылы  ж асалған  туынды  түбір  зат 

атаулары  сан ж ағы н ан  жалпы  санаулы деуге бо- 

лады.  Бұл  ретте,  мысалы,  мына  бір  дериваттар 

жиі айтылады: жансар ( <жабыс+ар),  қосар ( <қос- 



+ар),  жанар (<жан+ар).  Көздерінің жанары қыз- 

ғы лт т ау  ұшқын  шашып,  танадай  жарқырайды 

(М үсірепов);  Алыстан  ғаш ық  болып  келгенімде, 



Жапсардан  сөз  сойлейсің  мойның  созып  (Айтыс); 

Қосарына жүйрік ат алм а ға н жүргінші бірен-са- 

ран (Әуезов).

Ал кесер, ойнар, қырқар, бүзар дегендердің атау- 

лы қ (яғни  номинациялы қ) дербестігі,  заттық ти- 

янақты лығы дәл мұндай  емес.  Соңғылар мысалы 

туынды түбір зат атауы деңгейіне  субстантивте- 

ну жолымен жүре келе кейін жеткен.  Бұлар шын 

мәнінде окказионалдық, я ғн и   белгілі бір аймақ- 

тағы тұрғындардың тілінде  ғана айтылатын туы- 

лымдар:  Ж ауға  барсаң  кесерді  ал.  Д а уға   барсаң 

іиешенді ал (Алпамыс);  Өлеңдері сотқар мен бұзар- 

лардың  талайын  т аңбалаған  (Әуезов);  Ойнар 

көбейсін.  ( Сонда);  Қырқар көбейсін (Фольклор).



ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ  ЕСІМДЕР

317


Тілімізде  осы -ар,  -ер,  -/?форманты арқылы 

етістік негізден  қалыптасқан  бірер  антропоним 

де кездеседі.  Мысалы Ойнар,  Өсер, Кәпжасар, Мың- 

жасар ( Ойнаров,  Өсеров,  Копжасаров,  Мыңжаса- 

ров) түрінде келетін жеке адам  аттары  (фамилия- 

лар) бар.  Бүлардың дериваттық сипат алуы етістік 

негіз бен  созжасамдық  -д/?('-ет?,-/?)формантының 

өзара жай біріге салуынан  гөрі бүл бірліктің жал- 

қы  есімдік статус алуымен  көбірек байланысты 

сияқты.


- ғ ы / / - г і ,   - қ ы //- к і.  Қ азақ  тіліндегі  туынды 

түбір  зат  атауларын  жасайтын  ж ұрнактарды ң 

көпшілігі онімді болып  келеді. Ондайлардың қата- 

ры на -ғы //-гі,  - қ ы //-к іформантын да жатқызуға 

болады.  Сөзж асамды қ бұл жұрнақ сөз таптары- 

ның ішінде әсіресе  етістікке жиірек жалғанады. 

Ол  арқы лы   етістік  негізден  пайда  болған  туы- 

лымдардың  дені  тілімізде  нақты  зат  атауларын 

білдіреді,  мысалы:  ішірткі (<ішірт+кі),  тебіңгі 

(<тебің+гі),  т аралғы   (<тарал+ғы),  боктергі 

(<боктер+гі), сыпыртқы (<сыпырт+қы), шықбырт- 

қы  (<шықпырт+қы),  жоңғы  (<жоң+ғы),  сүргі 

(<сүр+гі),  үскі (<үс+кі),  бүрғы (<бүр+ғы),  шалғы 

(<іиал+ғы),  ашытқы (<ашыт+қы)т.б.  Жасатты 

үсталарға жоңғы,  қашау (Тұрманжанов);  Қара- 

сазда жүруші ең қара іиалғы ( М ақатаев);  Бөрібай 

қос торыға шыбыртқы көтерді(Жармағамбетов); 

Үйшінің  үскісіндей  өткір  т ілім   (Ш е р н и я з); 

Қарақүс, ақсары бөктергілер жемтікке үйіле қонып 

дэніккен  (Әуезов);  Зағип  дімкэстің  екі  тамшы 

ішірткіден оңалатыны бар (М ағауин).

Етістік  негізбен  -ғы //-г і,  қ ы //- к і ж ұрнағы - 

ның озара созжасамдық қатынасқа түсуінен  пайда 

болған жаңа жасалымдардың енді бір үлкен тобы 

ж алпы халы қты қ  сипаттағы дан  гөрі  белгілі  бір 

кәсіп  түрім ен,  ғылым  және  өнер-білім  салала- 

рымегГбайланысты  пәндік  ы ңғайдағы  терм ин- 

дер болып  келеді,  мысалы:қүрылғы (устройство), 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   525   526   527   528   529   530   531   532   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет