Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет527/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   523   524   525   526   527   528   529   530   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
- ғыш/ / -

ііііі

,  -қ ы ш //-к іш ,  -қ а ш //-к е ш . 

Сөзжасамдық бұл формант арқылы  пайда болған 

етістік негізді туынды түбір зат атаулары тілімізде 

негізінен терминденген, яғни  көпшілігі кеңес дәуі- 

рінде терминдік  мэн  алған  сөздер деуге  бөлады. 

Мұндай  құрылымды дериваттардың кейбірі,  мы-




316

СӨЗЖАСАМ


салы,  мыналар: шектегіш (ограничитель), боошг- 

қыш (пускатель), тегістегіш (гладнлка),  айықтыр- 

ғыш  (вытрезвитель),  тұндырғыіи  (отстойник), 

сұрыптағыш (классификатор), тыңайтқыш (удоб- 

рение), амалбгамалағыш  (амальгаматор),л:с7И//>- 



гііитер (грызуны), кептіргііи  (суш илка), ж елім- 

дегіш (клейка), жауындатқыіи (дождевальная) т.б.

Тілімізде  сөзж асам ды қ -ғы іи//-гіш ,  -қыіц/ /  



-кіш  ф орманты   арқы лы   етістік  негізден  пайда 

болған туынды түбір зат атауларының ендігі  бір 

парасы  - жалпыхалықтық қолданымда әбден ор- 

ны ққан, я ғн и  жалпыхалықтық сипаттағы  нақты 

ұғым  атаулары.  Бұлар  -  тіліміздің  өзінің  төл 

сөзіндей,  біржола  байы рғы ланы п  кеткен дери- 

ваттар: өшіргіш, басқыш, жуынғыіи, шалғыш, отыр- 

ғыш, қыздырғыш, жұлғыш, кескіш, ескерткіш, жы- 

лытқыш, мұздатқыш, желдеткішт.с.с Соңғы ту- 

ылым  қазақ тілінде  кеңес дәуірінде орыс тілінің 

әсерінен  кейін  пайда болған жасалым.  Ол  қазір 

екі  түрлі  м ағы нада:  вентилятор  мәнінде  және 

“ф о рточка”  ұғы м ы нда  қолданылады.  Ал  осы 

құры лы мдағы  өзге туылымдардан  мұндай өзге- 

шелік байқалмайды. Шөп арасына темір ясұлғыш- 

ты сүңгітіп жіберсең (Жүнісов); Қасымдағы қоб- 

дишада кофе демдейтін  ыдыс қыздырғыш,  қант - 

кәмпит дап-дайын (ҚӘ); Алдарына шалғыш тарт- 

қан жүмысшылар қарбаласып жүр (Жұмаділов); 

Жұмыртқадай эппақ ванналар мен жуынғыштар- 

ды жасау - эжептэуеір қиын іс (Н ұрахметов).

Етістік негізге бұл -ғы ш //-гіш  жұрнағы жал- 

ғану арқы лы  ж асалған туынды түбір зат атаула- 

рыны ң  кейбірін  окказионализм  ретінде  пары қ- 

тауға  тура  келеді.  М ұндай,  яғн и   ж алпы халы қ- 

тық емес, аймақтық қана сипаттағы туынды түбір 

зат  атаулары  қатары нда зорайтқыш  (усилитель 

мәнін білдіретін),л4шг/'шсияқты құрылымдарды 

ж атқызуға  болады.  Қысқа  арналған  мінгішті 

шақтап  а лға н  (Әуезов);  Ол  жерден  күіиейтіліп 

шығып,  дыбыс зорайтқышта  дыбысқа  айналады 

(Бекбауов).

С өзж асам ды қ  бұл  -ғы ш //-гііи  және  - ғ а ш //  

-қаш форманттарын өзара вариант жұрнақтар деу- 

ге болады.  Бірақ осы арада бір атай кететін нәрсе: 

қазақ тілінде соңғы  -қаіи форманты арқылы жа- 

салған етістік негізді туынды түбір зат атаулары 

өте аз, бірен-саран-ақ.  Бұндай  құрылымды жаса- 

лым ретінде әзірге қысқаш туынды сөзін  ғана атау- 

ға болады.  Соған  қарамастан бұл қысқаиі туылы- 

мының  ном инациялы қ  (яғни  атаулық)  сапасы , 

терминдік деңгейі қысқыиі дериватынан  гөрі ед- 

әуір  жетіліңкілеу  көрінеді.  Ал  сем ан ти калы қ 

жақтан алғанда, екеуі де жалпы  “шімшуір” (щип-

цы, пинцет) деген мағына білдіреді.  Екеуінің (қыс- 



қаіи пен /сь/с^ыш лексемаларының) арасында ма- 

ғыналық пәлендей айырма жоқ.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   523   524   525   526   527   528   529   530   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет