Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-м ак//-м ек,  -пақ//-пек,  -бақ//-бек



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет526/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   522   523   524   525   526   527   528   529   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-м ак//-м ек,  -пақ//-пек,  -бақ//-бек. Созжа- 

самды қ  -м а қ //-м е к  форманты жалпы етістікке 

жалғанады.  Бірақ онымен  келген етістік негізді 

туылымдар өздерінің заттық сипат алуы ж ағы - 

нан  біркелкі  емес,  я ғн и   олардың  бэрі  бірдей 

туынд^ы  түбір  зат  атауы  дәрежесіне  жете  бер- 

мейді.Тэұл  ф орм ант әдетте  дауыссы зға  біткен 

етістікпен  ғана  сөзж асам ды қ  қаты насқа  түсе 

алады.  М ұндай  құры лы мдағы   дериваттар  коп 

жағдайда белгілі бір зат атаулымен,  этном эде- 

ни  ұғы м м ен  байланы сты  болып  келеді,  мыса- 

лы:  сырмақ,  шақпақ (огниво), піспек,  суыртпақ, 



ілмек, кертпек, құймақ, қаймақ, қойыртпақ (қой- 

ылтпақ), түйіртпек (түйілтпек) т.б.



Қаймақ туынды түбір зат атауы  ондағы қай 

негіз созі  ілгеріде атап  корсеткеніміздей  “ пла- 

вать”  м ағы насы н  білдіреді.  Бұл  қайм ақ жаса- 

лымын  қайық дериватымен  түбірлестіруге  бо- 

лады ,  я ғн и :  қ а й + м а қ   >  қай м ақ,  қ а й + ы қ >  

қ а й ы қ   -  екеуі  де  етіс тік   негізді  туы лы м . 

Тілімізде таза этнограф иялы қ  мәнде жұмсала-

тын  да біраз туынды  сөздер осылай -м а қ //-м е к , 



- п а қ //- п е к ,  -б а қ //-б е к   ж ұ р н а ғы   мен  етістік 

түбірлердің өзара сөзжасамдық қаты насқа түсуі- 

нен  пайда болған.  Мысалы мына тәрізді дериват- 

тар:  шертпек (<шерт+пек),  аударыспақ  (<аударыс 



+пақ), ормек (<өр+мек),  оймақ (<ой+мақ),  кеспек 

(< к е с + п е к ),  б а т п а қ   (< б а т + п а қ ),  ж ү м б а қ  

(<ж үм+бақ).  А рқалы қт ағы   керт пекке  салып 

ағашты  түзеді  (Қ асиманов);  Қалтасынан  шақ- 

пақ  алып  тас  іиамды  жақты  (Әуезов);  Тойға 

келгін, жиенім,  Шерпіпегіңді шерте кел (Әзірбаев); 

Он деген оймақ,  Он бір қара ж үмбақ (Фолькор).

Етістікке -м а қ //-м е к ,  -п а қ //-п е к ,  -бақ//-бек 

ж ұрнағы  жалғану арқылы ж асалған бұл туынды 

түбір  зат  атауларының  бэрінің  де  мағы налары 

нақтылы  болып  келген.  Ал  осы  құры лы мдағы 

мына бір тогі дериваттардың мағы наларынан он- 

дай нақтылық байқалмайды: түртпек (<түрт+пек), 

қыспақ (<қыс+пақ),  салмақ (<сал +мақ) дегендер, 

мысалы,  сондай  ж асалы мдарға  жатады.  Соңғы  

туынды  зат атауының оз  алды на жеке  соз ретін- 

дегі дербестігі  мақал-мәтел  құрам ы нда да айқын 

сезіледі:  алмақт ың  да  салм ағы  бар.  Атауыштық 

статусы  (тиянақты лы ғы )  ж ағы н ан   мұндағы ал- 



м а к  компонентінен сялша/слексемасындағыдай, 

я ғн и   реестр  соз  боларлы қтай  дербестік  байқал- 

майды.

Тілімізде атыспақ,  шабыспақ (атыспақ керек 



пе,  шабыспақ керек пе) дегендердегі сияқты біраз 

лексемалар бар.  Рас, бұлардың заттық тиянақты- 

лы ғы ,  дербес  соз  ретіндегі  статусы  “ коріспекті 

тіледі” ,  “тағы бір айтпағы бар” ,  “өлтіртпекті серт 

етгі”,  “ Құдайбердінің болыспағын қажетдеп білді” 

дегендердегі  көріспек,  айтпақ,  білмек,  кетпек, 



өлтірмек, болыспақ дегеңдерге қарағанда элдеқайда 

көрінеу.  Бірақ соны ң озінде де  алыспақ,  ишбыс- 



пақ, атыспақ тәрізділердің оз алдына жеке бір лек- 

сема  ретіндегі  дербестігі,  белгілі  бір  заттың  не 

әрекеттің  (процестің) атауы боларлықтай  гиянақ- 

ты лы ғы ,  яғн и   создік  парқы  дәл  құйм ақ,  оймақ, 



сырмақ, шертпек, аударыспақ, түртпек сияқтылар- 

дағы дай деңгейде емес. Д ем ек олар,  я ғн и  атыс- 



пақ,  іиабыспақ,  алыспақ дегендер реестр сөз дәре- 

жесіне элі  көтеріле  қөйм аған  сияқты.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   522   523   524   525   526   527   528   529   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет