Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет525/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   521   522   523   524   525   526   527   528   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
арасында  шанышпасы  да  болды  (Әуезов);  Соның 

бір  үлкен  бұрмасына  түсті де  жүре  берді  (С он- 

да); Пэрмендеп салып жібергенде,  имесі суырылып 



шыкты (И м анбаев);  Біздің әкей м ен  Қаңтарбай 

біреудің  итермесі м ен  айтағына  да  ере коймай- 

тын адамдар(\к\лш & ъ).

Тілімізде термин сипатындағы туынды түбір 

зат атаулары негізінен  кеңес дәуірінде пайда бол- 

ды,  мысалы:  жапсырма  (вкладыш ),  м элімдеме

(заявление), көиіірме, баскарма (накладка),/со/?ь//иш 

(сплав), тұндырма (отсадка), жалғастырма (пере- 

мычка), жүктеме (нагрузка), аныктама (дефини- 

ция),  түйіспе (стык),  жалдама  (наем),  жолдама 

(направление),&7С/иалш (почин), кескіндеме, тап- 

сырма,  желдірме (музыка жанрының аты) т.б. Ер- 

азамат орыс ішіне пайдаға, ж алдамаға кетті (Әу- 

езов); Қондырмалы кескіндеме саласындағы еңбек- 



терімен  корінеді  (“ Парасат”);  М ұғалім   жүкте- 

месінің  кәптігін  айтты  (“ Қ аз.м ұғ.”);  Иса  бірден 

оз  желдірмесінің  желісіне  түсіп  кетті  (Ж арма- 

ғамбетов); Жоғарғы ұлыктарға апаратын мэлімде- 



месі (Әуезов);  Ол география,  тарих жэне тіл білімі 

түйіспесінде дамып келеді (Әбдірахманов).

Қ азақ тілінде етістік негіз бен  -м а //-м е ,  п а // 



-пе,  -бсі//-бе ж ұрнағы ны ң сөзжасамдық қаты на- 

сынан  пайда болған туынды түбір зат атаулары- 

ның ендігі үлкен саласы байырғы халықтық ұғым- 

мен,  халы қты ң  озіндік  тұрмыс  ж ағдайы м ен  эт- 

номәдени  ерекшелігімен  байланысты болып  ке- 

леді.  М ұндай  қазақ ескіліктеріне  қатысты туын- 

ды түбір зат атаулары тілімізде бірталай.  Кейбірі, 

мысалы, мыналар: сүйретпе,  ыктырма, тоңкайма, 



жаппа, саптама, каптырма, кездеме, откізбе, откер- 

ме, толғама,  байымдамаі.Ь.  Н ом инациялы қтия- 

нақтылығы жағынан бұларды да жалпы терминдік 

тіл  құбылыстары қатарында, атаулар ретінде алып 

қарауға болады. Қарапайым жұрт откізбесін ар- 



занға түсіріп алам   деп жүр (Абай); Кей коныста 

ұраңкай, абылайша, жагта, итарка, аласа күркелер 

тігіледі (Әуезов);  Тоңкаймалар - үіи канат,  торт 

канат   үйлер  ж алп-ж алп  етеді  (Аймауытов); 

А яғы на  жаңа  кара  сапт ама  киіпт і  (Әуезов); 

Қымызшылар суретпелерді толтырып... (Сонда); 

Һеш уруш толғамасыз болмас (Радлов).  “ Тулгама 

как  способ ведения  боя...  ” (Кчяшторный,  Султа- 

нов).  Әліптеме,  байымдама шығарма ішінде ара- 

лас  келіп  отырады  (Байтұрсы нов).  Ал  өткерме 

туынды  зат  есімі  ж алпыхалықтық  қолданымда 

кездеспейді.  Оны локальды қ  сипаттағы   термин 

ретінде  ғана  алып  қарауға  болады.  Бұл дериват 

Торғай,  Қостанай аймағында сақина мағынасында 

жұмсалады.  Онда  да  “сақина  деген  әйтеуір  аты 

бар,  саусаққа откізуге  жарайтын  бірдеңе”  деген 

сияқты   ж ағы м сы з  экспрессияда  қолданылады, 

қомсынуды  білдіреді. Ал  біздің соз етіп  оты рға- 

нымыз -  “откізетін,  сататы н”  мәніндегі откерме 

туынды  зат  атауы.  Қол  сауда  жасап,  азын-аулак 

еткермесімен  шай-пұйын,  ас-аукатын  айырып 

отырған  (Әуезов).  “ С а қ и н а ”  м ағы н асы н дағы  

откерм е  си яқты ,  бұл  өткерме де  -  оккази он ал- 

ды қ сипаттағы   жасалым.  Терм ин  ретінде әбден



ЖҮРНАҚТЫ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

315


тиянақталған туынды зат есімдерге мысалы  қыс- 

тырма (<қыстыр+ма),  жапсырма (<жапсыр+~ 

м а),  ж үлқыма  (<ж ұлқы +ма)  т.б.  жатады. 

Сұраққа  ...  қыстырмасыз,  нақты жауап  береді 

(М ағауин);  Ақыры  ж ұлқымадан  аман  іиыққан 

(Сонда); Қабырға атаулыда сылаужоқ, баттас- 

тырып  ж аққан жапсырма  бар  (Әуезов).  Қазақ 

тілінде  сон дай-ақ  өзінің  тектік  сипаты  ж ағы - 

нан субстантив екеніне  қарамастан, домбытпа 

лексем асы ны ң да  м ағы насы   абстракты  болып 

келген.  Бірақ ол да өзінің сырт қалпы, тұрпаты 

ж ағы нан туынды түбір зат атауы  статусына то- 

лы қ  ие  болған.  Үлық  бетінен  ықпаңдар,  дом- 

бытпасы болса сескенбеңдер (Әуезов).

Шопан қауымының да жай-жапсарын қатар 

сөз қы лған (К.Ахметбеков);

Осы  ш ағы н  үзіндідегі қауым сөзін  кім-кім 

де бірден тұтас бір бүтін сөз ретінде алып  қарай- 

ды.  Бірақ ол  ш ын м энінде ондай  сөз емес.  Он- 

дай еместігін тағы да сол тіл деректерінің өзде- 

рінен  көруге  болады.  Жамандықтың  белгісі  - 



Қаумаға басы енбеген. (“ Үш ғасыр жырлайды”)

Қауым сөзі сияқты ,  бұл жерде қаума да сол 

“топ, көпшілік”  ұғымын білдіріп тұр. Қауым лек- 

семасының нақты  құрылымы, яғни  туындылы- 

ғы  әсіресе  мына деректен  айқын  аңғарылады: 



Ноғайың  аз,  қалм ақ қау,  Бір күні келер  бетпақ 

жау (Қамбар батыр).  Бұл  мысалдағы#оу сөзі де 

сол  “ көп”  мағынасында қолданылған.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   521   522   523   524   525   526   527   528   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет