Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


- м а //- м е ,  -п а //-п е ,  -б а //-б е



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет524/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   520   521   522   523   524   525   526   527   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
- м а //- м е ,  -п а //-п е ,  -б а //-б е .  Бұл  ф ормант 

өзінің сөзжасамдық  қызметінде туа түбір етістік- 

ке де,  туынды  түбір  етістікке де  ж алғана  алады. 

Ол  арқылы  етістік  негізден  ж асалған  туылым- 

дардың үлкен бір тобы белгілі бір кәсіп  пен  ғылым 

саласында терминдік мағынасы әбден тиянақтал- 

ған  сөздер болып  келеді,  мысалы: аударма,  қыс- 

т ама (зимовка), кіріспе,  үйірме,  үңгіме (подкоп), 

терме,  комбе (финиш ), баспа (ангина),  іиойырыл- 

м а  (радикулит), сызба  (чертеж), сынама (проба), 

бітеме (набивка), шаппа (рубильник), соқпа, бүрме, 

жөрме, серіппе (пружи на),  іиығарма, көрме, қайыр- 

м а,  түйме  т.б.  Қабу,  сыру,  қусыру,  бүрме,  жөрме, 

тепшу, түмарша тігістері дейді (Қасиманов);  Қыс- 

т ам аға әзірлік аяқталды  (“ Е Қ .” );  Енді ж алғы з- 

ақ  ам ал  қалып  еді.  П одкоп-үңгіме  (М ағауин); 

Қуаидық та эн  айтпай,  термеге түсті (Әуезов);



314

СӨЗЖАСАМ


Тамағы қызарған  екен,  баспа  болар  (М ағауин); 

Белінің шойырылмасын ұмыта бастады (Әуезов); 

Қарат  асыл  м ет а лл  корытпасының  сынамасы 

ретінде  пайдаланылады  (ҚСЭ).  Сандырактан 

басталған  сокпа  сүйек  сіңді  сыркатка  айналды 

(М ағауин);  Қазак  зергері  соккан,  бұрама  күміс 



түймелер  (Әуезов);  М ұхаметж ан  домбыраға 

ж аңағы  әннің  бас  кайырмасын  тыңкылдатып 

корді (Сонда).

Осы  құрылымдағы  мына бір туылымдардан 

жадпыхалықтық сипат айқынырақ сезіледі.  Бұлар 

жөне  нақтылы  бір  зат  атауы  ретінде  қалыптас- 

қан.  Мысалы тартпа, койма, карма, жұтпа, еспе, 

түйме, кеспе, керме, кертпе, шалма, жарма іспетгі 

етістік негізді туынды түбір зат атаулары тілімізде 

бірқыдыру. Кәрі кемпір м а лм а  сапсып отыр (Әу- 

езов); Әр тұста кұлаған шымның кертпелері жа- 



тыр (Сәрсекеев);  Қармактың бауы үзілді. Жұтпам 

сабаздың  аузында  кетті (М олдағалиев);  Тамак 

кылдым акшабактың кармасын (Ахметбеков).

Етістік  негізге  бұл  ф орм ант ж алғану арқы - 

лы  тағы   бір  топ  туынды  түбір  зат атаулары  жа- 

салады.  Бірақ олар өздерінің тектік сипаты жа- 

ғы н ан  ж о ғар ы д ағы  т.уылымдардан  өзгешелеу. 

-м а //-м е,  -па//-пе,  -ба//-бе әуел баста жалпы сын 

атаулары  ж ұрнағы   б о л ған ға  ұқсайды.  Ол  сын 

атауларының  қайсы   біреулері  кейін  келе  суб- 

стантивтеніп,  зат атауларына  айналған  сияқты. 



Ж ымкырма,  көтерме,  күйм а,  көкіме,  кыдырма, 

көпірме, оппа, кима, сокля дегендер, мысалы, сон- 

дай  жолмен ж асалған  туынды  түбір  зат атаула- 

ры.  Бір  за м а нда ғы   сокпаның  бір  бөлмесінде 

м ұ ға лім ...  (Ж армағамбетов); Екі бөлмелі ким а- 

ның сыртынан іші жүдеу (М ағауин);  Тегіс жол- 

дың озі оппаға айналған (Сонда); Құйма түбінде 

жығылып  ж аткан  (Әуезов);  Ж алғы з  үй  кірме- 

мен сүйек шатыс (Сонда).

Тілімізде  осы  ф орм ант  арқылы  жасалған 

етістік  негізді  кейбір  туынды  түбір  зат  атаула- 

рын  окказионалды қ  деңгейде  ған а  сипаттауға 

болады.  Бірақ контекстік ыңғайдағы   ғана дери- 

ват  болып  сан алғанм ен ,  бұлар да  сол  нақтылы 

бір  заттың,  процестің  атын  білдіреді.  Сөзінің 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   520   521   522   523   524   525   526   527   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет