Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет518/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   514   515   516   517   518   519   520   521   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-пан//-пен.  Қ азақ тіліндегі  өнімсіз ж ұрнақ- 

тардың бірі -  осы -пан//-пен форманты. Ол бірді- 

екілі-ақ етістік негізге жалғанады.  МысальіАся/с, 

шек түбірлеріне  қосы лы п  қана ж аңа сөз жасай- 

ды:  шек+пен  >  шекпен,  как+ пан  >  капқан  > 



кақпан.  Бөжей  м а ға н   қақпан  кұрғанын  койсын 

(Әуезов); Ж еңіл сұр  шекпеннің омырауын жарық 



айға  қарсы  аіиып  тастап...  (Сонда).  М ұндағы 

ішек түбірі тарт етістігімен  мәндес.  Салыстыр: 

темекі іиегу - т ем екі тарту.  Шек етістігі кейбір 

өзге түрік тілінде де осы  “тарту (тянуть)”  м ағы - 

насын білдіреді.

-арм ан//-ерм ен.  Бұл ф ормант қазақ тілінде 

тек етістікпен ғана сөзжасамдық қатынасқа түседі. 

Осы қатынас негізінде пайда болған туынды түбір 

зат атаулары тілімізде жалпы  көп емес, санаулы- 

ақ,  мысалы:  атарман,  шабарман.  Бұл  екеуінен 

басқа,  осы  -а р м ан//-ерм ен  ф орманты   арқылы 

етістік  негізден  ж асалған,  кейін  бірақ  субстан- 

тивтеніп, терминдік толы қ дербестік алған тағы 

бірер  дериват  бар.  Олар:  оқырман  (читатель), 

көрермен (зритель). Тіліміздегі бірді-екілі мұндай 

байырғы құрылымды, жалпылықтық сипаттағы 

туылымдар  үлгісімен  (моделімен)  кейін  кейбір 

стильдік (контекстік) жаңа жасамдар пайда бол- 

ды.  Олардың кейбірін,  мысалы,  мына үзінділер- 

ден  көруге болады. Шабарман емес,  сабарман ғой 

(Әуезов);  Қылыш  қынабында  тұрғанда,  бәрі  де 

атарман.  Бастан  ж ыға  қисайса,  бәрі де  сатар- 

м ан (М ағауин);  Пайдасы асып,  ішермендер сый- 

м ай бара жатқан  (С онда); Полктан шығып күн

бата, Жортуыл шегіп түн қата Жеткен жортар- 

мандарым Айыртастан аспады (Тілеков).  Сөзжа- 

самды қ бұл ф орм ант-у формалы  қимыл есіммен 

син он и м дік  қатынаста  да  жұмсалады.  Салиқа 

т ұрарм анға  жақын  еді  (Әуезов);  Қ үл-құт анға 

істейтін  зорлықтың  атын  алдарм анға  келгенде 

“еркелік ” қойыпты (Сонда).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   514   515   516   517   518   519   520   521   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет