Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-м а ш //-м еш ,  -паш //-пеш ,  -баш //-беш



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет515/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   511   512   513   514   515   516   517   518   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-м а ш //-м еш ,  -паш //-пеш ,  -баш //-беш . Бұл 

форманттың етістік негізден туынды түбір зат атау- 

ларын  жасайтын  реттерін  қазақ  тілінде  жалпы 

сирек деуге болады.  Ол арқылы  пайда болған жа- 



ңыптпаіи, куырмаш, кертпеш, түймеш, көмбешде- 

риватгары өздерінің лингвистикалық табиғаты жа- 

ғынан субстантив бейімді туылымға көбірек кел- 

іңкірейді.  Я ғни бұлардан  қазір затгық нақтылық, 

атауыштық (номинациялық) белгілер айқынырақ



310

СӨЗЖАСАМ


байқалады.  Ол ағашты түбінен аздап аралап ке- 

седі де, кертпеш жасап алады (Әміров); Жейтінін 

жеп,  көмбешін кесе бердік (Әзірбаев).

- а м / / - е м ,   - ы м / / - і м ,  -м .  Бұл  ф орм ант  зат 

атауларын туа түбір етістікке де,  сон дай -ақ, ту- 

ынды түбір етістікке де ж алғаны п жасай алады. 

Ж әне  мұндай  туы лымдардың  семантикасы нда 

заттық  нақты лы қтан  гөрі  абстракты лы қ  сипат 

басым  болады.  М ысалы:  төзім,  шыдам,  кесім, 

жайылым,  өлім,  өсім,  өрім, жітім, жем,  тыйым, 

іиакырым, түтам, алым т.б. Бұл аталғандар - а м // 

-ем,  -ы м //-ім ,  -м форманттары арқылы туа түбір 

етістіктен  пайда б олған ,  қазақ тілінің байы рғы  

өз туылымдары.  Бұлардың сыртында, кеңес дәуі- 

рінде термин ретінде қалыптасқан жаңа туынды 

зат  атаулары  да  бірқыдыру.  Кейбірі  мыналар: 

бөлім (отдел,  раздел), сүрлем,  сөйлем,  күрылым, 

күрам,  койылым  (постановка), кайтарым  (отда- 

ча), сүраным  (спрос), терім  (набор), наным,  та- 



ным, өсім, тағы осы сияқтылар.

Қазақ тілінде туа түбір кел етістігіне -ім фор- 

манты арқылы ж асалған келім  дейтін де туынды 

сөз кездеседі: Еспембетке үнады Ақбөртенің келімі 

(Үш ғасыр жырлайды);  Келімі жок кер дсиіа (Бек- 

қож ин).  М ұндағы   келім   дериваты ны ң  ілгеріде 

келтірілген  туылымдардан  қолданы мды ғы   сәл 

басқарақ.  Бұл  ж алпы халы қты қтан  гөрі  көркем 

м әтінгетән,  стильдікж асалы м ғакөбірек  ұқсай- 

ды.  Тілім ізде  сө зж асам д ы қ  осы -ы м //-ім   ф ор- 

мантынан пайда болған етістік негізді созымце- 

риваты ны ң  да  қолданы м ды қ  сипаты  осындай, 

мысалы:  Үздікті дауыссыздар үздік-үздік  ш ыға- 

ды  да,  созы м ға   к елм ей д і  (Ж ұб ан о в).  Қ а за қ  

тіліндегі  кейбір  этном әдени  терминдер  де  туа 

түбір етістік  негізден  сө зж асам д ы қ  осы  - ы м / /  

-ім  ф орманты   арқы лы   қалы птасқан,  мысалы: 

Жол кылып өз шамаңша берім  берсең.  Шал  ақы н 

бұл өлең жолындағы берім туылымын  “сый  (по- 

д а р о к )”  м ағы н асы н д а  қ о л д ан ған .  Қ арайы м , 

башқұрт, татар,  шуваш сияқты кейбір түріктідде- 

ріндегі  осы  бер  етістігінен  ж асалған  берне~бер- 

ня~бернэ~парне дериваттары да жалпы осындай 

ұғым  (яғн и   “ подарки  от  невесты  жениху  и  его 

родным” дегенді) білдіреді. Ж оғарыда талданған 

осы   қ ұ р ы л ы м д ы   туы н д ы   с ө зд ер   қ а т а р ы н а  

тіліміздегі  со н д ай -ақ  соғым  дериватын  да жат- 

қызуға болады.  Бірақ бұл жерде мына бір дерек 

көңіл  аударады:  Озсһ.  сокум лош адь  с  отрезан- 

ным  хвостом  и  гривою  (РСл.)

-а н //-е н ,  -ы н //-ін ,  -н.  Сөзж асамды қ  бұл 

формант.кез келген етістікке ж алғана бермейді. 

Бірақ  ол  арқы лы   ж асалған  пііиен,  бөген,  кыран

(<қыр+ан), корған, боран, сүрен тэрізді етістік негізді 

біраз зат атаулары  бар.  С оң ғы  сүрен туылымын- 

дағы  сүр түбірі де  -  етістік. Я ғн и  сүрен тіліміздегі 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   511   512   513   514   515   516   517   518   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет