Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет514/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   510   511   512   513   514   515   516   517   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ш ы //-ш і.  Тілімізде  етістік  негізден  сөзжа- 

самды қ  осы  ф орм ант  арқылы  пайда  болған  ту- 

ынды  түбір зат атаулары  білдіретін  м ағы налары  

ж ағы нан  әр  түрлі.  Мысалы  туа  түбір  етістік  не- 

гізден  қалы птасқандары   көбінесе  нақты лы  бір 

номинациялық мәнмен байланысты болып келеді. 

М ысалы, оташы (хирург), тамшы, жамылшы, бар- 

шы  дегендер  міне  осындай  дериваттар.  Ж үкті 

түйелердін екі ж ағы үлкен кара ж амыліиылары- 

м ен  баяу  ғана  желпіне  түседі  (Әуезов);  Сол  сах- 

раның  алғаш кы  елшісі,  баршысы  боп Алтынсарин 

омір кешіпті ( Сонда).  Бұл  келтірілген  мысалдар- 

дағы  жамылшы,  баршы туынды түбір зат атаула- 

ры өздерінің қолданымдық дәрежесі, әдеби тілдік 

сипаты  ж ағы нан бірдей емес. А лдыңғысы  - жал- 

пыхалықтық дериват,  ал  соңғы  баріиы туылымы- 

нан  ондай  ауқым  әзір  байқалм айды .  Бұл  -  жеке 

бір  ж азуш ы ны ң  өзіндік  ерекш елігі  аясы ндағы  

ғана, таза  контекстік,  стильдік ы ңғайдағы ,  окка- 

зионалды қ жасам.  Себебі баршы туынды зат атау- 

ына автордың теліп отырған мағынасы көпшілікке 

ш ынында тосындау. Жазушы сондықтан ш ығар- 

масының екінші бір жерінде оны былай түсіндіре 

отырып  қолданады:  Мынау  келе  ж аткан  тобы- 

нан  “ходок ” (баршы) болып Ж етісуға барып,  онда 

бір жыл түрып,  жердің,  кәсіптің бар жағдайымен 

танысып  кеп,  осы  тобын  артынан ертіп,  көшіріп 

келе ж аткан  өзі(Ә уезов).

-дақ//-дек. Қазақ тілінде, бұл формант та бірер 

ғана  етістікпен  сөзж асам ды қ  қы зметке  түседі. 

М ұның озіндік бір ерекшлігі: дауыстыға аяқтал- 

ған етістік негізге де, сондай-ақ дауыссызға біткен 

етістік  негізге де ж алғана береді.  М ұндай  құры - 

лымды  туынды  түбір  зат атауы,  әдетте  нақтылы 

бір  зат атауымен байланысты  болып  келеді,  мы- 

салы , куырдак,  кидак: Абайлар осы беттен коска, 



бағанағы аркардың куырдағын жеуге бейімдеп еді 

(Әуезов);  Матаның  үсак  кидақтарынан  көрпеше 

жасайды (ҚТДС).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   510   511   512   513   514   515   516   517   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет