Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет513/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   509   510   511   512   513   514   515   516   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-аш ақ//-еш ек. Сөзж асамды қ бұл  ф ормант- 

тың жалғанымды қ аясы  қазақ тілінде жалпы кең 

емес. -аш ак//-еш ек - өзінің лингвистикалы қ та- 

биғаты, сөз таптық тегі жағынан көбіне-көп сын 

атаулары  ж асамына  бейім  жұрнақ.  Тілімізде  ол 

арқылы ж асалған  кейбір сын атаулары  қазір зат- 

тық сипат алып (субстантивтеніп), әуелгі атрибу- 

тивтік сапасынан ажырай түскен.  Мысалы,  бола- 



шак, келешек дегендер - міне сондай жасалымдар. 

Екеуін де лексикалы қ мазмұны дербестігі ж ағы - 

нан әбден сараланған, толық мэнді туынды түбір 

зат атауы деуге  болады. Ал  бұлармен  салыстыр- 

ғанда, берешек,  алашак,  көрешек дегендерден дәл 

сондай деңгейлі субстантивтену, дәл сондай дәре- 

жедегі затгық тиянақты лы қ байқалмайды.

Бірақ тіл білімінде сөзжасамдық бұл -а ш а к // 



-ешек  ж ұрнағы   келер  ш ақ  -ар  ф орм анты ны ң 

ықш амдалған  (редукцияланған)  -ог//-е н ұ с қ а с ы  

мен  кәдімгі  “у ақы т”  м ағы насы нда  қолданыла- 

тын  шак лексем асы ны ң  қосындысы  болып  та- 

былады.

-а. Бұл ф ормант қазақ тілінде  үш-төрт қана 

түбір етістікке ж алғанып, туынды  (жаңа) сөз жа- 

сайды.  М ысалы  ол жыр етістігіне қосылып,  гео- 

графиялықжь//?ятерминін жасаса,  “не жаздым” , 

“жаздым, ж аңылдым” сияқты сөз орамдарында- 

ғы жаз лексемасы да солай   ж ұрнағы  арқылы 

“кара” мағынасын білдіретін жаза дейтін заңтер- 

миніне  айналған.  Ал  айнал  етістігі  осы   ф ор- 

мантын  қабылдап,  айнала  дейтін  белгілі  бір

кеңістік ұғымына ие болған да, аша,  т аға (аттың 

тағасы )  туылымы  нақты лы   зат  атауы  (аш + а, 

тақ+а) ретінде қалыптасқан. Мал-баска түгел тол- 



ған айналасы (Торайғыров).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   509   510   511   512   513   514   515   516   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет