Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет511/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   507   508   509   510   511   512   513   514   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ы л //-іл . Бұл сөзжасамдық ж ұрнақ арқылы 

қимыл  есім нен  қалы птасқан  туынды  түбір  зат 

атаулары да өздерінің семантикалық құрылымы 

жағынан  нақтылы атаулық мән алған, терминдік 

деңгейдегі сөздер болып  келеді,  мысалы: тосқа- 

уыл, іиабуыл, жортуыл, кезуіл, торуъцідчгендер, мы- 

салы,  сондай  дериваттар.  Қағазкой,  арызжанды 



кеңселер  м ен  экімдерге  тосқауыл  болатын  де- 

рект і  қағаздар  керек  (Әуезов).  Атасы  қол  бас- 

т аған М амай батыр,  Өмірі кезуілде тіккен  іиа- 

тыр (Бердин).  С ондай-ақ богеуіл,  аңдуыл,  шанду- 

ыл  туылымдары  да  осы  үлгідегі  дериваттарға 

жатады.  Бірақ соң ғы  шандуыл туынды түбір зат 

атауы тек жеке жазуш ының  ғана тіл  ерекшелігі- 

мен,  стиль даралығымен  ғана байланысты сияқ- 

ты.  Кедейлерді  біріне  бірін  айдап  салып,  т алас- 

тыра  берсек,  біз  аңдуылдан  тасалана  түрамыз 

(Оразалин); Бәгеуілді, эдетте,  орманды жерлерге 



ағаштардың бүтақты басын дүитан жаққа қара- 

та қүлатып  жасайды  (ҚСЭ.).

Тілімізде осы сөзжасамдық -ы л//-іл форман- 

ты  арқылы  қалы птасқан  туынды түбір зат атау-

лары ны ң  біразының  негізі  елкітеуіш  сөздер  бо- 

лы п  келеді.  Мысалы  мұндай  негізді  (мотивация- 

лы) туылымдарға арсыл, күрсіл, бырқыл, бырыл, был- 



шыл, гуіл, гүріл, дүңкіл, зуыл, зырыл, зыңыл, зіркіл, кеңкіл, 

қаңқыл, қарқыл, қорсыл, қорыл, қыңқыл, қырыл, ла- 

қыл, лоқыл, мыңқыл, пысыл, саңқыл, сартыл, сылпыл, 

сыңқыл, сырыл, тарсыл, шаңқыл, шарыл, шиқыл, шы- 

рыл,  ыңқыл, ырыл,  ысыл, осылар сияқты тағы талай 

дериваттарды ж атқы зуға болады.  Бұлардың бәрі 

де  бір  буынды  түбір  еліктеуіш  сөздерден жасал- 

ған.  Я ғн и   барлы ғы  да  белгілі  бір  дыбыс  түріне 

еліктеуден туған.  Келтірілген туынды сөздер сол 

алуан түрлі дыбыстардың тілдік көріністері, атау- 

лары болып  табылады.  Ж әне ж оғары дағы  дери- 

ваттардың  негізі  санадатын  еліктеуіш  сөздердің 

бәрі  үнемі дауыссыз дыбысқа аяқталып отырады. 

Бірер  мысал: Көмейіңе тақап түрған бір күлкілің 



бар  ғой  (Әуезов);  Ақырын  ғана  коркем  сыңқыл 

эсем  үнмен Әйгерім  күліп қызарады (Сонда).

Қ азақ тілінде  осы - ы л //-іл   ф орманты арқы - 

лы  бейнелеуіш  сөздерден біраз туынды түбір зат 

атаулары жасалған,  мысалы:бу/щ>/.л,  бүлкіл,  был- 



қыл, діріл, жалтыл, жарқыл, күлтт, лапът, салпът, 

лыпът, селкіл, жъттът, тағы осы сияқтылар. Комей 

бүлкіліне салып, қүйқылжыта аяқтады да,  домбы- 

раны  Әмірге  үсынды  (Ж армағамбетов);  Бойына 

тоңазығандай  бір  діріл  пайда  болды  (Әуезов); 

Көзінің алдындағы осы бір күлт іл коптен бері кет- 

пей қойды (Ахтанов).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   507   508   509   510   511   512   513   514   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет