Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет510/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   506   507   508   509   510   511   512   513   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ы ш //-іш .  Есім  негіздерден  созж асам ды қ  - 

ы ш //-іш  ж ұрнағы   арқы лы   пайда болған  туынды 

түбір зат атаулары да тілімізде  бірқыдыру. Ж әне 

жалпыхалықтық сипаттағы мұндай типті туылым- 

д ар  ко б ін есе  құ р ал   м а ғ ы н а с ы н ,  атау  м ән ін  

білдіреді, 

мысдЛһҮ. 

керуіш, қүрттауыіи,  қырнауыіи, 

байлауыш, бүлғауыш, елеуіш, бүрғылауыш, бүрауыш, 

қоруыш, түйреуіш, тіреуіш, тырнауыш, жануыш, бо- 

яуыш.  Б алаға  қоруыш  болғанның  жөні  осы  деп... 

(Соқпақбаев).  Есім  негізді осындай туынды түбір 

зат  атауларына  сон д ай -ақ лингвистикалы қ  бас- 

тауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, пы- 

сықтауыш терминдерін де жатқызуға болады.

Қүрттап  кет кен  жараны  қүрттауышпен 

қүрттап эбден арылтады (Арғынбаев); Қарамен- 

денің қолында үзын жануыш (М олдағалиев); Ж е- 

тіген,  керуіштен күй толғап (Хұсайынов).  Соңғы 

мысалда  келтірілген  керуіш  туы лы м ы ндағы   -іш 

форманты  озінің сөзжасамдық  мағы насы ж ағы - 

нан  -ғы ш //-гіш   жұрнағымен  адекватгы.  Себебі 

етістік негіз бен осы -ғыіи//-гіш  қосымынан пайда 

болған  зат атауы да  құралдың атын  білдіреді.  Сы- 



зық түсірмей сойып алған екі теріні кергііике керіп, 

қүба  жонынан  бір  сипап  қалғанда  қүлпырып  сала 

берді  (М үсірепов).  Ж оғарыдағы  -іш  және  -гііи


308

СӨЗЖАСАМ


форманттары  арқы лы  ж асалған  екі дериваттың 

(бірі  -  м узы ка  аспабы н ы ң  атауы  ретінде,  ал 

екіншісі тері керетін  құрал мағынасында жұмсал- 

ғаны м ен)  бір-бірінен семантикалы қ еш  алш ақ- 

ты ғы   ж оқ.  Екеуі  де  -  құралдың  атауы.  Бұл  жа- 

ғынан олардың (-гііи пен -іш жұрнақтардың) өза- 

ра синонимдестігі  айқы н аңғарылады. Тілімізде 

сондай-ақ есім негізден осъ\-ыш //-іш  форманты- 

ның қатысуымен кеңес дәуірінде қалыптасқан ту- 

ынды түбір зат атаулары да бірталай.  Кейбірі мы- 

налар:  қозғауыіи,  сақтауыш  (совхоздың м ү з  сақ- 

тауыштары), өлшеуіш, маялауыш (маялауыіитың 

аспалы тіркемелі түрлері),  қармауыш (қармалау- 

ыш), қабылдауыш (приемник), желпуіш, деңгейлеуіиі, 

дэмдеуіш (приправа)т.(5.  Бұлардың  кейбірін  енді 

тұтас контекс көлемінде алып көрейік. Ыстық та- 



мақ, ащы түздық, әртүрлі дэмдеуіштер қарын клет- 

каларының үлғаю  процестерін жеделдетеді (Әби- 

сатов);  Оны бір тегіс алаң үстінде деңгейлеуіштің 



көмегімен орнықтырады (“Ауыл.шаруаш.  маш и- 

налары”); Кең бөлменің төр жақ бүрыіиында қабыл- 



дауыш...  (Сыланов);  Өскіншенің алдыңғы ж ағын- 

да қармауыштар түзіледі  (Жалпы биология). Ал 

сөзжасамдық осы үлгідегі  (модельдегі) безеуіш ту- 

ынды түбір зат атауы  этнографиялы қ термин де, 

қалауыш туылымы - диалектизм.  Ондай жерлерге 

арнаулы безеуіш,  безеубас деген қүрал арқылы ою 



ойылып, күміс сіңіріледі (Қасиманов); Қыз жасау- 

ын артып,  қалауыш ортасына қыздың өзін мінгізді 

(Нұрпейісов).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   506   507   508   509   510   511   512   513   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет