Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет508/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   504   505   506   507   508   509   510   511   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-а ң //-е ң //-ң .  Бұл  ж ұрнақты ң  қатысуымен 

ж асалған  туынды  түбір  зат  атаулары  да  жалпы 

тілімізде санаулы.  М ұның және өзіндік бір ерек- 

шелігі:  зат  атауына да,  сын  атауына да  -  екеуіне 

ж алғанымды,  екеуіне де кішірейту мәнін  үстейді, 

м ы салы :  бел  -  белең,  бос  -  босаң,  ой  -  ойаң,  кат 



( -ты)  - катаң,  сор  - сораң\  ал өртең,  тозаң,  кезең 

лексем алары ндағы   -а ң //-е ң   қосы м ы нан  ондай 

кішірейту мәні сезілмейді,  мұнда қайта ж ұрнақ- 

ты қ  сипат  басы мы рақ.  Белең,  босаң,  ойаң  (ояң), 

қатаң дегендердегі - аң//-ең қосымдарынан бұған 

керісінше, яғни сөзжасамдықтан горі сөзтүрлемдік 

реңк корінімдірек.  Ш ынында да жоғарыдағы өрт 

туа түбір зат атауына -ең форманты еш қандай да 

кішірейту ұғымын жамап тұрған жоқ.  Рас, өртең 

дериваты  сөзтагітық  тегі  ж ағы нан  сын  атауына 

көбірек  жуық.  Бірақ  ол  бүгінде  әбден  субстан- 

тивтенген,  зат атауы  ретінде  көбірек тиянақты - 

лы қ  алған:  Өртеңнің  бауырына  конып  отырған 

Үлжан аулына  Қүнанбай екі-үш күндей конақта- 

ды (Әуезов).  Зат атауы  ретіндегі дәл  осы  сияқты 

тиянақты лы қкезең,  /шзд//лексемаларынан да бай- 

қалады.  Қ азақ тілінде -аң форманты арқылы жа- 

салған  мұндай  ж аңа  туылымдар  қатарына  сон- 

д ай -ақ  кайқаң  және  карсаң  туынды  сөздерін  де 

жатқызуға болады  (кайкаң  < кайкы+аң,  карсаң  < 



карсы+аң). Аттар карсаңға мыкшия, дем ала өрлеп, 

ж отаға  эрең  котерілді  (М ұқанов);  Бір  кайкаң- 

ның  алдындағы  тіктеу  сайда  алты  үры  барым- 

ташыны алты  топка  бөлді (Әуезов).

Тілімізде туынды түбір зат агаулары  сондай- 

ақ осы аталмыш жұрнақ арқылы кейбір бейнеле- 

уіш сөздерден де жасалады, мысалы: с&тш//(<салп+аң), 



бүлтаң  (<бұлт+аң),  селтең  (<селт+ең),  калбаң 

(< қалп + аң )  т.б.  Бір  көрмеге  тэп-тэтті  Қазаны




ЖҮРНАҚТЫ  ЗАТ  ЕСІМДЕР

307


м ен  калбаңы  (Абай);  Б үл  -  көңілінде  бүлтаңы 

жок сәби бала (Байтанаев).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   504   505   506   507   508   509   510   511   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет