Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет502/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   498   499   500   501   502   503   504   505   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-дырық//-дірік. Сөзжасамдық бұл ф ормант- 

тың түрік тілдерінде -дирек,  -дуруқ//-дүрік,  -ты- 



ры қ//-т ир ик,  -т уруқ//-т үрік  варианттары  бар. 

М ұ н ы ң   қ ұ р ы л ы м ы   н е г із ін е н   м ы н а   тү р д е  

түсіндіріледі:  көзілдірік  <  кәз  (зат  атауы)  +  -іл 

( е т іс т ік т ің   е к ін ш і  ж а қ   б ұ й р ы қ   р а й ы н ы ң  

көрсеткіші)  + -дыр (өзгелік етіс форманты  немесе 

-тұр  етістігі)  +  - ы қ //-ік   зат  атауын  жасайтын 

жүрнақ.  Қазақ тілінде сөзжасамдык,-дырық//-дірік 

ф орманты  санаулы -ақ туынды  зат есімде  кезде- 

седі.  Олар  мыналар: кекілдірік,  көгілдірік (<когіл- 

си н ева+ дірік),  мойынт ұрық  (-м о й ы н т ы р ы қ ), 



төбелдірік,  табалдырық,  сағалдырық,  өмілдірік, 

тұмылдырық,  паналдырық,  уылдырық  (үілдірік). 

Бұлардың ішінде әсіресеөмілдірік,  паналдырық ту- 

ылы мдарының  түбірі  құрылымы  ж ағы нан  да, 

семантикасы  жоніне  де  көмескі.  Ал  уылдырық 



(уілдірік) лексемасы н  тіліміздегі  уылж у  етістігі-

Кейде  созж асамды қ  -ш а к //-ш е к   ф орм анты ны д  ды бы сты қ  ж ағы пан  ғапа  болектеніп  түрған  ж ініш ке  түрі  (“узкая 



разновидность” )  ретінде  түсіндіріледі.


302

СӨЗЖАСАМ


мен түбірлестіруге болатын  сияқты .  Шауып жа- 

тқанымыз уілдірігі элдеқашан төгіліп  қа лға н қу 

қамыс  (С ы ланов);  Қазының  уілдірігін  салып, 

қымыздан қүны ға ішкен жас жігіт... (Бегалин).

Осы жерде  көніл  аударатын  бір  нәрсе:  көзіл 

де, т абалца,  сағал да, өм іл де, т үм ы л да, панал 

ц а ,у ы л  (уіл) де ж оғары дағы  кекіл,  көгіл сияқты  

сонар ды бы сқа аяқталған.  Бұл ж ағы нан оларды 

бір  моделдегі  (бір  сөзж асамдық  үлгідегі)  дери- 

ваттар  деуге  болады.  Ж алғанаты н  ж ұрнақты ң 

б әр ін е  о р т а қ т ы ғы ,  я ғ н и   о л ар д ы ң   бір  ған а 

ж ұ рн аққа  телімді  болуы  осы  бір  үлгілестіктен, 

дыбыстық аяқталымның осы  бірдейлігінен  келіп 

ш ығады.  Түркологияда  -дырық  пен  -ылдырық 

форманттары ара-тұра өзара вариант ретінде си- 

патталады.  Паналдырық,  көгілдірік  д егендер 

тілімізде  қазір сирек  ұшырасады. Киізден панал- 

дырық  деп  аталатын  баіилық  немесе  ж амылғы 

тігілетін б о лға н(Қ азақ С С Р тарихы);  Сонау ар- 

мандай тэтті,  алыс көгілдірік астасып жатқан 

бақ (Ахтанов).

- ы м // - і м .  Бұл  ж ұрнақ  -  өзінің  сөзжасам- 

ды қ табиғаты  жөнінен жалпы етістік түбірлерге 

ғана  ж алғаны м ды .  Ал  қазақ тілінің  өзінің  бай- 

ы рғы   есім  создерімен  сөзж асам ды қ  қаты насқа 

түспейді.  Бірақ тілімізде түбір  зат есім  мен  осы 



-ы м //-ім  ж ұрнағы ны ң  бірігуінен  пайда  болған 

туынды  зат атаулары  мүлде ж оқ емес.  Бұл  ретте 

мысалы қайырым, мейірім,  қарым туылымдарын, 

тек осы  үшеуін  ғана атауға болады.  Бұлар қазақ- 

ты ң озінің төл  сөзі  негізінде ж асалм аған.  Үше- 

уін де мөтивациялап, яғни  негіздеп тұрған - кірме 

сөздер.  Бұл  үш  дериваттағы  қайыр  -  араб  сөзі, 

мейір -  парсы текті лексема,  ал қар -  м өңғөл тілі 

элем енті.  Қ азақты ң   б ай ы рғы   есім  сөздерінен 



- ы м //-ім   фөрманты  арқылы туынды сөз жасал- 

майды  дейтініміз  міне  өсы  себепті.  Өзге  түрік 

тілдерінде де сөлай.

-п а р //-м а р .  Сөзжасамдық  бұл  -п а р //-м а р  

ф өрманты   арқылы  пайда  болған  туынды  түбір 

зат  атаулары  тілімізде  жалпы  ара-тұралап  қана 

ұшырасады.  Олар  иысалы іиоқпар,  түлпар,  қат- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   498   499   500   501   502   503   504   505   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет