Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-а қ //-е к ,  -ы қ //-ік ,  -қ //-к



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет500/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   496   497   498   499   500   501   502   503   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-а қ //-е к ,  -ы қ //-ік ,  -қ //-к . Бұл форманттың 

тіліміздегі сезжасамдық қызметін негізінен онімді 

деуге  болады.  Өнімділігі  эсіресе  туа  түбір  зат 

атауларына  ж алғанғанда  айқы н ы р ақ  корінеді. 

Тілімізде бұл құрылымда қалыптасқан  бірсыпы- 

ра ж аңа туылымдар бар.  Кейбірі  мысалы  м ы на- 

лар: ат ақ (< а т + а қ ), м ойнақ (< м о й ы н + а қ ), шы- 

р ақ  ( < ш ы р а + қ ),  т ү н ек   (< т ү н + е к ),  ж ібек 

(< ж іп + ек),  көнек  (< к о н + ек),  түбек  (< түп + ек), 



қ ы м ы зе к (< қ ы м ы з+ ек ), к езек (< ке з+ е к ), бұтақ 

(<бұга+к),ж олақ(<жоп+ак),масақ<башақ(<ба- 

ш + а қ ).  Масақ  теріп  жүруіиі ем,  Арқаға  шығып 



нан жедім (Ш ортанбай).

Осы  ф орм ант  арқылы  кейбір  озге  есім  не- 

гізден  де,  әсіресе  қимыл  есімді  негізден  бірсы- 

пыра туынды  зат атаулары  жасалады.  М ысалға 

әуелі  күйреуік  дейтін  ботаника  терм инін  ж әне 

балалар  ойнайты н  “зм еевик”  м ағы насы ндағы  



батпырауық туылымын  келтіруге  болады.  “Ор- 

тасын ойып,  балаңа батпырауық жасап бер ”деді 

Ораз-М ұхамед  (М ағауин);  Күйреуік  пен  бұйыр- 

ғын Жеген м а лға  көп жүғын (Әзірбаев).  Бұл арада 

мына  бір  ерекш елік  коңіл  аударады:  -ы қ //-ік  

ж ұрн ағы   арқы лы   қим ы л  есім нен  ж асалаты н 

мұндай ж аңа туылымдар әдетте белгілі бір  нақ- 

ты  зат  атауын  білдіреді.  Термин  ретінде  әбден 

ти я н а қ т а л ға н   ондай  туынды  зат  атаулары на 



тістеуік, сыздауық, шырмауық, сықырлауық, зырыл- 

дауық, күлбіреуік, жъиітырауық, жылауық іспеггес 

дериваттарды жатқызуға болады.  Сықырлауық  - 



киіз  үйдің  ішкі  жағынан  жабылатын  екі  бөлек, 

өрнекті  тақтай  есік  (Қасиманов);  Торғайды 

үркітпек болып  төрт зырылдауық орнатып қой- 

дым  (Қанахин);  Ценуроз  ауруын  мида  тіршілік

ететін күлбіреуіктер қоздырады (Қашағанов); А л- 

тын,  күміс,  асыл  тас  сияқты  жылтырауықтың 

ешқайсысын әжем  денеме жолатпайтын (М ұқа- 

нов); Жылауық ішінде жыбырлаған ақ құрт бол- 



ды (Арғынбаев); Жүрегімде жүргені-ай бір қауіптің, 

Сабағындай  іиырмайды  шырмауықтың (М ақата- 

ев).


-ы қ//-ік форманты сондай-ақ еліктеуіш негізді 

созге  ж а л ға н ы п   та  туы нды   түбір  зат  атауын 

жасайды.  Бірақ мұндай негізді туылымдар тілімізде 

жалпы сирек ұшырасады, мысалы шыжық- осын- 

дай  туылымды дериват.  С озж асамды қ осы - а қ / /  

-ек форманты арқылы туынды түбір зат атаулары 

сондай-ақ бейнелеуіш создерден де жасалады, мы- 

салы: бұлтақ(<бұлт+ақ), бүлкек (<бүлк+ек), бұрқақ 

(<бұрқ+ақ), желкек (<жел к+ек), жалбақ (<жал п+ақ), 



қиқақ (< қ и қ+ ақ), қоқақ (< қ о қ+ ақ), салпақ (<сал- 

п+ ақ), қалбақ(<кат +ак) т.б.Сондай-ақ тіліміздегі 



желік, тотық (окись),ушь//сдегендер де осы созжа- 

самды қ -ы қ //-ік  форманты  арқылы  пайда болған 

есім негізді туынды түбір зат есімдер болып табы- 

лады.



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   496   497   498   499   500   501   502   503   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет