Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет5/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6

АЛҒЫ  СӨЗ

негізінде пайда болған үш дербес механизмі бо- 

лы п  табылады.  С онды қтан  сөзжасам лингвис- 

тикалы қ зерттеудің лексикам ен ж әне морфоло- 

гиямен терезесі тең саласы ретінде танылуға тиіс” 

(Ф .М .Березин,  Б.Н.Головин).

Екінш і  бір  көңіл  аударатын  нәрсе  -  қ азақ 

әдеби  тілінің  грам м атикалы қ  қүры лы сы н ы ң  

қазіргі қалпы  дегенге байланысты.  Тілдегі түрлі 

иерархиялық деңгей-сатылардың бір-бірінен да- 

раланы п  саралануы  бір  жыл,  я  бір  ғасыр  емес, 

талай-талай  замандар  бойғы,  үздіксіз  өте  үзақ 

процестің нәтиж есінде барып  қан а жүзеге аса- 

ты ны   белгілі.  Б ірақ  өзара  бүлай  қан ш алы қты  

бөлектенгенмен, түрлі грамматикалық категория- 

лардың,  әр алуан сөз формалары ның бірінің ор- 

ны на бірі қодданылуы сияқты  араластығы, яғни 

оларды ң бір-бірінен  іргесі толы қ ажырай қо й - 

м аған “қозы  қо сп ай ” да бір кезі болғаны белгілі 

дәрежеде  В.В.Виноградовтың м ы на бір теория- 

л ы қ ,  қағидалы қ түж ы ры м ы ны ң тағы бір дәлел 

айғағы сияқты көрінеді. “Морфологические фор- 

мы  -  это состоявш иеся синтаксические формы. 

Нет ничего в морфологии,  чего нет или прежде 

не  было в синтаксисе и лексике.  И стория  мор- 

фологических элем ентов и  категорий  -  это  ис- 

тория смеш ения синтаксических границ,  исто- 

рия превращ ения синтаксических пород в мор- 

фологические”.  Ш ы ны нда да, тілде бардың бәрі 

қолм ен  қойғандай  ап -а н ы қ ,  көрінеу  емес.  Әр 

заман ғалымдары онда әлдеқаш ан“жаралып, жа- 

салып қойған нәрселерді” өз уақытындағы лин- 

гвистика  ғы лы м ы ны ң талап, деңгейі түрғысы- 

нан,  Абайш а айтқанда “көзбен көріп,  ақы лм ен 

біліп,  сезбекке тиіс”.  Енді сондай тілдегі кейбір 

баяғыда “жаралып, жасалып қойған нәрселерге” 

қы сқаш а тоқталып өтейік.  Бүл ретте әуелі мына 

бір тіл деректері көңіл аударады.



Куйін түс ауа болыс Бақтыгүлды  өзінің сегіз 

қанат аппақ үйінің сыртындагы көгалга шақыр- 

тып  алды  (Әуезов);  Бар  жазықтан  үстін  биік 

төбеде шабытымен өзі болып отырып қалган Абай 

қуанышты  бір  мақтаныш  сезді (Сонда);  Тоты- 

дайын таранган,  Сүңқардайын сыланган (Фольк- 

лор);  Балы  тамган  жас  қамыс,  Ормасаңшы 



көктейін (Абай).

Б ү л   ж е р д е   к ө ң іл   а у д а р а т ы н   н ә р с е   - 

келтірілген  мысалдардағы  күйін,  үстін,  тоты- 

дайын,  сүңқардайын,  көктейін лексемалары ның 

соңындағы  ти ян ақ  -ын(-ін)  элементі.  О сы   -ын 



( - ін)   түлғалы  сөз  формалары  түркі  тілдерінде 

жалпы әріден келе ж атқан көне қүбылыс сана- 

лады,  мысалы: кйпйп - Шпйг днем и ночью, денно

и нощ но; йМ верх, йзійп верхний  (Н а д ж и п );іМ л  



Ъоза&а  верхний  косяк  (Мукаддимат),  ко)ін ]іІ  год 

овцы, ко}ін кунда. в день овцы (Истор. разв. лекси- 

ки тюрк.языков), Вамберише: күн<күйүн (причас- 

тие от глагола күй/) горящий, сияющий (Егоров).

Бүл  деректерден  күйін  (күйүн)  ж әне  үстін 

(үстүн)  сөздерінің  ең  алдымен дериватты қ  си- 

патын,  сол  түста  ж әне  алдыңғы  туылымдағы  - 

ін/үн ж алғам ы ны ң етістіктен есімш е,  ал кейінгі 

үстін (үстүй) туылымындағы ін/үн жалғамының 

енді үстеуден сын есім жасап түрғандығьш көруге 

болады. Яғни бір дериваттық түлғаның екі түрлі 

қызметте жүмсалғандығы байқалады.  Осы жер- 

де ж оғары дағы  қойын  (йъиі),  қойын  (күн),  қысы- 

жазын,  күнүн-түнүн,  көктейін дегендердегі, сон- 

д а й -а қ “пазуха” үғымын білдіретін қойын (мүның 

Махмүд  Қ аш қари д а  қой  түріндегі  лекси калы қ 

дублеті де бар) ж әне сайын шылауындағы  (хақас 

тілінде  бүл дериватты ң сай түрінде қолданы ла- 

ты ны  белгілі),  тілдегі  жалпы  осы  қүры лы мды  

өзге де сөз ф ормалары ндағы -ын/ін/үн ф орман- 

ты ны ң  грам м атикалы қ  статусын  түсіндірудің 

қазір едәуір қиы нды ғы бары ойлантады.  Себебі, 

бүл  -ы н/ін/үн  ф орманты   түркологияда  көптен 

“архаический афф икс инструментального паде- 

жа” деп түсіндіріліп келеді.  Ал  В ам бери   м үн ы  

( - ы н/ін/үн  ж алғамы н),  мысалы  күйүн  дегендегі 

с о ң ғы   -үн  қ о с ы м ы н   (ж о ғар ы д а  к е л тір д ік ) 

етістіктен есімше жасайтын формант деп қарай- 

ды.  Б ір а қ   д әл   осы  ф орм а  “М укадди м атта”, 

“ Г ү л с т ан д а ”  үстеуд ен   сы н   есім   туды раты н  

ж үрнақ ретінде сипатталған.  Сөз болып отырған 

бүл -ын-ін-үн формантының грамматикалық ста- 

тусын тиянақтаудың қиыңдығы, міне, осы сияқты  

түрлі пікір алалығынан келіп шығады.

Қ ы сқасы , тілде мүндай бір кезде “жаралып, 

жасалып қойған” (Абай) “өз ішіндік, өзі үшіндік” 

бізге ж үмық-жүмбақтар,  әрине, аз емес.  Қай за- 

ман  ғалымдары да  оларды  оралып  және  өте  ал- 

майды. Ғылымның жалпы адам ойын үнемі өзіне 

бүру, тарту қасиетінің, бірден-бір м ән-маңы зы- 

ның, мәңгілігінің өзіде,  сірә, осында жатса керек.

Бүл арада сәл пысықтай түсетін нәрсе: кейбір 

басқа тілдердегі сияқты , түркі тілдерінде дағды- 

лы  “д е н ь”  м ағы насы ндағы   күн  сөзі  планета 

мәніндегі  күннен  алынған.  Ал  соңғы  “солнце” 

үғы м ы ндағы  күн атауы “жечь,  гореть” дегеннең 

келіп ш ы ққан .  Біраз түркі тілдерінде гүн-гүнеш, 



күн-күнес,  күн-күнеш,  күн-күйеш (кояш )  қосары 

осы солнце мағынасында жарыса қолданылады 

(В.Г.Егоров).  М.Әуезов  жоғарыда  келтірілген 

үзіндіде “Қ араш -қараш  оқиғасында”,  күйін лек- 

семасын да  солай  осы  “күн”  мәнінде,  қолдан- 

ған,  яғн и  күн түс ауа  дегенді күйін түс ауадеп 

айтқан.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет