Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет498/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   494   495   496   497   498   499   500   501   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-шақ//-шек. Сөзжасамдық бұл жұрнақ түрко- 

логияда бірде сан,  молшер,  мезгіл  (“ в пору”)  ма- 

ғы насы ндағы  -н а к//-іи а к  лексемасымен  байла- 

ныстырылса,  кейде ол -ч(-ш ) ж әне -ак элемент- 

теріне  мүшеленеді.

Қазақ тілінде бұл өнімсіз жұрнақ.  Ол  арқы- 

лы  туа түбір  зат атауларынан  ж асалған  туынды 

түбір  зат  есім  көп  емес.  М ысалы,  “жұмырына 

жұқ болмау” дегендегі жүмыр ж әне желбір (екі 

иығында желбірі бар жеңсіз кок койлек -  С оқпақ-

баев), дүңгір,  катпар сөздерінен -ш ак//-ш ек ф ор- 

манты арқылы  пайда болған жүмыршак,  катпар- 

шақ, желбіршек, дүнгіріиек туынды зат есімдері әдет- 

те  нақтылы  бір  зат  ұғымын  білдіреді.  Олардан 

үнемі  ном и н ац и ялы қ тиянақты лы қ  айқы н  сезі- 

леді.  Сиыр, қой-ешкінің қарны төрт бөліктен түра- 



ды: таз қарын, жүмыршақ, қатпаршақ жэне үлта- 

бар  (Әбішев);  Қос  желбіршек  салған  ак  бэтес 

койлек (Талжанов).  Тілімізделш//шд/с туынды  зат 

атауы да осы  сөзжасамдық -іиақ форманты арқы - 

лы қалыптасқан: мойын+шақ>мон+шақ>моншақ. 

Бұл ж ұрнақ туынды  түбір зат атауларына ж алға- 

нып  та  ж аңа  зат  атауларын  жасайды.  М ұндай 

құрылымды дериваттарға, мысалы,жарықшақ, ба- 



қайшақ,  жүтқыншақ, өндіршек, салпытиақ, текпі- 

шек,  жеткіншек,  келіншек, элпеніиек тәрізді туы- 

лымдарды жатқызуға болады.  Бұлардың қайсыбірі

-  б е й н ақ ты л ы ,  аб стракт  м ағы н а л ы   есім дер. 

Тіліміздегі сарқыншақ,  ілгеіиекдегендер дэл  сон- 

дай  сыпатты туындылар.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   494   495   496   497   498   499   500   501   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет